R-Serwis

Na niniejszej stronie omówiono regulacje dotyczące ochrony własności i kwestii pokrewnych w konstytucjach Polski od 1921 roku, a szczególności w obowiązującej Konstytucji z 1997 r., orzecznictwo TK, SN i NSA, zagadnienie zgodności z konstytucją pozbawienia mienia w okresie PRL oraz aktualnych możliwości dochodzenia wynikających stąd roszczeń, a także konstytucyjność nowego projektu ustawy reprywatyzacyjnej.

Ustawy i dekrety nacjonalizacyjne i ich obecne skutki prawne a przepisy konstytucyjne

Orzecznictwo TK

*Oznaczenie orzeczenia* (data i sygnatura)	Przedmiot orzeczenia	*Rodzaj orzeczenia*
1990.09.19 (sygn. W 3/89)	reforma rolna	uchwała interpretacyjna, powszechnie obowiązująca
1996.04.16 (sygn. W 15/95)	reforma rolna (ponownie)	uchwała interpretacyjna, powszechnie obowiązująca
2000.01.12 (sygn. P 11/98)	czynsze regulowane w prywatnych kamienicach	stwierdzenie niezgodności przepisu z konstytucją
2000.03.14 (sygn. P 5/99	nacjonalizacja prywatnych gruntów zajętych pod drogi publiczne w dniu 1.1.1999 (2000)	stwierdzenie zgodności przepisu z konstytucją
2001.10.24 (sygn. SK 22/01)	zakres pojęcia „wywłaszczonej” nieruchomości, która podlega zwrotowi w razie jej niewykorzystania na cele określone w decyzji wywłaszczeniowej	stwierdzenie niezgodności przepisu z konstytucją
2001.11.28 (sygn. SK 5/01)	reforma rolna (ponownie)	umorzenie (z powodu utraty mocy przez dekret)
2001 ??? ...	dekret o gruntach warszawskich	??? umorzone z przyczyn formalnych
2002.10.02 (sygn. K 48/01)	czynsze regulowane w prywatnych kamienicach (ponownie)	stwierdzenie niezgodności przepisu z konstytucją
2002.10.29 (sygn. SK 20/02)	nacjonalizacja podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (ustawa z 1946 r.)	umorzenie (z powodu niewyczerpania toku instancji)
2002.12.11 (sygn. SK 17/02)	brak możliwości dochodzenia odszkodowania przez byłych właścicieli wywłaszczonych nieruchomości	umorzenie (z powodu ... ?)
2002.12.19 (sygn. K 33/02)	realizacja uprawnień zabużańskich	stwierdzenie niezgodności przepisu z konstytucją

Szczegółowe omówienie powyższych orzeczeń – patrz Orzecznictwo TK w sprawach własnościowych i pokrewnych (wybrane, od roku 1990).

Publikacje

Wzmianka o nie-legitymizacji prawnej PKWN i KRN, której uchwaliły dekret o reformie rolnej:

Rekompensaty za sowieckie represje, Jerzy Kranz (ISP) („Rz”, 1996.07.08).

Rozważania prawne przewodniczącego komisji d/s ustawy reprywatyzacyjnej Senatu RP

Jak słusznie oddać niesłusznie odebrane. Ochrona konstytucyjna własności a reprywatyzacja, Piotr Ł.J. Andrzejewski, senator RP, („Rz”, 22.03.2001)

Patrz także

§ uzasadnienia powyższych orzeczeń: Orzecznictwo TK (wybrane) (poniżej);

§ sprawy oczekujące na rozpatrzenie;

Projekty ustawy reprywatyzacyjnej – konstytucyjność założeń

Przyjęte w Czechach ograniczenia obszaru zwracanych nieruchomości zniesiono po stwierdzeniu ich sprzeczności z konstytucją (Trudne nie znaczy niemożliwe. Jak reprywatyzowano Europę, Piotr Marquardt, „Rz”, 18.01.2001).

Węgierski Trybunał Konstytucyjny uznał, że reprywatyzacja na Węgrzech została przeprowadzona z naruszeniem konstytucji, która mówi, że wartość odszkodowania nie może rażąco odbiegać od poniesionej szkody, co miało tam miejsce – zauważył Krzysztof Łaszkiewicz, wiceminister skarbu państwa (Opozycja prosi o weto. SLD chce przedstawić swój projekt w nowej kadencji sejmu, ZP, „Rz”, 21.02.2001).

Przedstawiciele Ministerstwa Skarbu Państwa twierdzą, że osoby pozbawione mienia mają możliwość dochodzenia przed Trybunałem w Strasburgu wypłaty odszkodowań nie tylko z tytułu samego pozbawienia własności, ale także z tytułu utraconych korzyści związanych z korzystaniem z nieruchomości.

Ustawa reprywatyzacyjna z 2001 r. (zawetowana przez prezydenta) zakładała odszkodowania za samą tylko własność utraconego mienia i tylko w wysokości 50 procent. Nawet jednak takie zasady pododawały wątpliwości, czy nie narusza ona praw nabytych właścicieli do 100-procentowego odszkodowania (por. publikację: Połowiczne zadośćuczynienie, Beata Bociąg, „Prawo i Życie” nr 13/1999 (1766)).

Tym bardziej niezgodne z Konstytucją są nowe rządowe projekty ustawy reprywatyzacyjnej AD 2002, przewidujące rekompensaty na poziomie 10% wartości utraconego mienia, w bonach realizowanych w terminie kilku lat.

Ochrona własności i dziedziczenia w Konstytucjach Polski od roku 1921

Poniżej omówiono krótko ochronę własności i dziedziczenia oraz prawa z nimi związane w zagadnieniach reprywatyzacyjnych (zakaz dyskryminacji, prawo do odszkodowania) i środki ich ochrony (prawo do sądu) przewidziane przez przepisy konstytucyjne obowiązujące w poszczególnych okresach.

Najnowsze orzecznictwo wywodzi niekiedy z przepisów konstytucji – niby tylko formalnie obowiązujących w poszczególnych okresach – skutki o fundamentalnym znaczeniu w sprawach reprywatyzacyjnych. Patrz publikacja na temat orzeczenia uznającego za bezprawne, bo niezgodne z konstytucją z 1952 roku, wywłaszczenie gruntu rolnego na cele utworzenia ogródków działkowych.

Konstytucja z roku 1921 (tzw. marcowa)

Dz. U. nr 1921.44.267

Uznawała własność – zarówno prywatną (indywidualną i zbiorową) oraz publiczną (instytucji, samorządu i państwa) za jedną z najważniejszych podstaw ustroju społecznego. Ograniczenie lub zniesienie własności dopuszczała wyłącznie na mocy ustawy, ze względów wyższej użyteczności i za odszkodowaniem (art. 99).

Uchylona przez Konst1935, za wyjątkiem 12 artykułów odnoszących się do praw i obowiązków obywatelskich.

W 1944 roku została uznana przez PKWN (Manifest1944) za Konstytucję nadal obowiązującą.

Konstytucja z roku 1935 (tzw. kwietniowa)

Dz. U. nr 1935.30.227

Uchyliła Konstytucję marcową z 1921 roku, utrzymując jednak w mocy 12 jej artykułów określających prawa i obowiązki obywatelskie, w tym prawo własności.

Manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN) z dnia 22 lipca 1944 r.

Dz. U. nr 1944.1.1 (zał.)

Utrzymywała w mocy (reanimowała nie obowiązującą od 1935 r.) Konstytucję marcową z 1921 roku i jej podstawowe założenia.

(...) Krajowa Rada Narodowa i Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego działają na podstawie konstytucji z 17 marca 1921 roku, jedynie obowiązującej konstytucji legalnej, uchwalonej prawnie. Podstawowe założenia konstytucji z 17 marca 1921 roku* obowiązywać będą aż do zwołania wybranego w głosowaniu powszechnym, bezpośrednim, równym, tajnym i stosunkowym Sejmu Ustawodawczego, który uchwali, jako wyraziciel woli narodu, nową konstytucję.

(...) Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, (...), deklaruje uroczyście przywrócenie wszystkich swobód demokratycznych, równości wszystkich obywateli

(...) Własność, zrabowana przez Niemców poszczególnym obywatelom, chłopom, kupcom, rzemieślnikom, drobnym i średnim przemysłowcom, instytucjom i kościołowi, będzie zwrócona prawowitym właścicielom. (...)

Majątek narodowy, skoncentrowany dziś w rękach państwa niemieckiego oraz poszczególnych kapitalistów niemieckich, a więc wielkie przedsiębiorstwa przemysłowe, handlowe, bankowe, transportowe oraz lasy, przejdą pod Tymczasowy Zarząd Państwowy. W miarę regulowania stosunków gospodarczych nastąpi przywrócenie własności. (...)

Zniesione zostaną niemieckie znienawidzone zakazy, krępujące działalność gospodarczą, obrót handlowy między wsią i miastem. Państwo popierać będzie szeroki rozwój spółdzielczości. Inicjatywa prywatna, wzmagająca tętno życia gospodarczego, również znajdzie poparcie państwa. (...)

* Jednym z tych podstawowych założeń konstytucji marcowej z 1921 r. była zasada ochrony własności i prawa dziedziczenia i wywłaszczenia wyłącznie za słusznym odszkodowaniem i tylko na cele publiczne (por. art. 99, utrzymany także później w mocy przepisami wprowadzającymi Konstytucję Kwietniową z 1935 r. obowiązującymi podczas głównych powojennych nacjonalizacji.

Ustawa konstytucyjna z dnia 19 lutego 1947 r. o ustroju i zakresie działania najwyższych organów RP (tzw. Mała konstytucja)

Dz. U. nr 1947.18.71

W art. 1 powoływała się na (= utrzymywała w mocy, reanimowała) Konstytucję marcową z 1921 roku i jej podstawowe założenia:

„Do czasu wejścia w życie nowej konstytucji RP Sejm Ustawodawczy, jako organ władzy zwierzchniej Narodu Polskiego i w oparciu o podstawowe założenia Konstytucji z dnia 17 marca 1921 r., zasady Manifestu PKWN z dnia 22 lipca 1944 r., (...) postanawia co następuje ...”

Przypomnijmy, że Konstytucja marcowa z 1921 roku została uchylona przez Konstytucję kwietniową z 1935 r., za wyjątkiem 12 artykułów tej pierwszej, które określały prawa i obowiązki obywatelskie, w tym prawo własności.

Deklaracja Sejmu Ustawodawczego z dnia 22 lutego 1947 roku

Dz. U. nr 1947.18.71

(...) Sejm Ustawodawczy, jako organ władzy zwierzchniej Narodu Polskiego, deklaruje uroczyście, iż (...) będzie kontynuować realizację podstawowych praw i wolności obywatelskich, jak:

a) równość wobec prawa (...)

b) nietykalność osobistą, ochronę życia i mienia obywateli, (...)

Konstytucja z dnia 22 lipca 1952 roku (stalinowska)

Dz. U. nr 1952.33.232

„Wcielając w życie wiekopomne wskazania Manifestu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z dnia 22 lipca 1944 r. (...)” (Preambuła, ust. 4); przypomnijmy, że Manifest PKWN zapowiadał ochronę własności i wspieranie prywatnej inicjatywy w gospodarce.

Art. 12. PRL uznaje i ochrania na podstawie obowiązujących ustaw indywidualną własność i prawo dziedziczenia ziemi, budynków i innych środków produkcji należących do chłopów, rzemieślników i chałupników.

Art. 13. PRL poręcza całkowitą ochronę oraz prawo dziedziczenia własności osobistej obywateli.

A więc – a contrario – PRL nie poręczał całkowitej ochrony i prawa dziedziczenia własności nie-osobistej obywateli (są to na przykład przedsiębiorstwa, szczególnie większe) oraz własności osób prawnych (na przykład spółek).

Ustawa konstytucyjna nowelizująca z 1976 roku

Dz. U. nr 1976.7.36

Art. 11. 1. Podstawę ustroju społeczno-gospodarczego Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej stanowi socjalistyczny system gospodarczy, oparty na uspołecznionych środkach produkcji i socjalistycznych stosunkach produkcji.

Art. 12. 1. Mienie ogólnonarodowe, a w szczególności: złoża mineralne, podstawowe źródła energii, grunty państwowe, wody, lasy państwowe, kopalnie, państwowe przedsiębiorstwa przemysłowe, rolne i handlowe, państwowe urządzenia komunalne, banki, państwowe zasoby mieszkaniowe, drogi, państwowe środki komunikacji, transportu i łączności, radio, telewizja i film, państwowe instytucje socjalne, oświatowe, naukowe i kulturalne - podlega szczególnej trosce i opiece państwa oraz wszystkich obywateli.

Z powyższego wynikałoby, że także mienie prywatne podlegało opiece państwa, tyle że nie „szczególnej”; i tak niestety było rzeczywiście ...

Art. 17. Polska Rzeczpospolita Ludowa uznaje i ochrania na podstawie obowiązujących ustaw indywidualną własność i prawo dziedziczenia ziemi, budynków i innych środków produkcji należących do chłopów, rzemieślników i chałupników.

A więc – a contrario – PRL nie ochraniał środków produkcji należących do kamieniczników, fabrykantów, czy kupców.

Art. 18. Polska Rzeczpospolita Ludowa poręcza całkowitą ochronę oraz prawo dziedziczenia własności osobistej obywateli.

A więc – a contrario – PRL nie poręczał całkowitej ochrony (a jedynie ochronę ograniczoną) i prawa dziedziczenia własności nie-osobistej obywateli (są to na przykład przedsiębiorstwa, szczególnie większe) oraz własności osób prawnych (na przykład spółek).

Art. 67. 2. Obywatele Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej mają równe prawa bez względu na płeć, urodzenie, wykształcenie, zawód, narodowość, rasę, wyznanie oraz pochodzenie i położenie społeczne.

Art. 86. 3. Odwołania, skargi i zażalenia obywateli powinny być rozpatrywane i załatwiane szybko i sprawiedliwie. Winni przewlekania albo przejawiający bezduszny i biurokratyczny stosunek do odwołań, skarg i zażaleń obywateli pociągani będą do odpowiedzialności.

Art. 87. 3. Przepadek mienia może nastąpić jedynie w przypadkach przewidzianych ustawą, na podstawie prawomocnego orzeczenia.

Ustawa konstytucyjna nowelizująca z 1989 roku

Dz. U. nr 1989.???

Nowo wprowadzony art. 1 stanowił, że Polska jest demokratycznym państwem prawnym.

Doktryna i orzecznictwo przyjmuje, że pojęcie to obejmuje w szczególności zasadę ochrony praw słusznie nabytych, w tym prawa własności i innych roszczeń majątkowych.

Właściwe znaczenie prawa własności przywrócone zostało w Polsce uchwaloną w 1989 r. nowelizacją do Konstytucji PRL. Art. 7 Konstytucji otrzymał mianowicie brzmienie: "Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia oraz poręcza całkowitą ochronę własności osobistej. Wywłaszczenie jest dopuszczalne wyłącznie na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem."

Sformułowanie to jest zbliżone do art. 99 Konstytucji Marcowej z 1921 r., utrzymanemu w mocy przepisami wprowadzającymi Konstytucję Kwietniową z 1935 r., obowiązującymi podczas głównych powojennych nacjonalizacji.

Konstytucja z 1997 roku (aktualna)

Patrz: Aktualna Konstytucja a reprywatyzacja.

Konstytucja z 1997 roku (aktualna)

Tekst Konstytucji (Dz. U. nr 1997.78.483 z dnia 16 lipca 1997 r.) (serwer TK)

Konstytucja weszła w życie z dniem 16 października 1997 r., tj. 3 miesiące po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw (art. 243).

Zakres temporalny stosowania przepisów nowej Konstytucji

Wobec braku przepisów przejściowych przyjąć wypada, że przepisy nowej Konstytucji gwarantujące „lepsze” prawa obywatelskie niż przepisy poprzednio obowiązujące stosuje się raczej wyłącznie do zdarzeń mających miejsce dopiero po wejściu Konstytucji w życie (16 października 1997).

Konstytucyjna zasada niedziałania prawa wstecz wyłącza, w sprawie o odszkodowanie [od Skarbu Państwa], uwzględnienie przepisu art. 77 Konstytucji [chodzi o pełne odszkodowanie za – nawet niezawinione – szkody wyrządzone przez funkcjonariusza państwowego)] do oceny zdarzeń zaistniałych przed wejściem w życie Konstytucji, chyba że naruszenie tej zasady nie wywołuje kolizji z innymi zasadami konstytucyjnymi (wyrok SN z dnia 15.05.2000 r., II CKN 263/00, OSN-IC nr 11/2000).

Pojawiają się jednak postulaty objęcia zasadą pełnego odszkodowania szkody wyrządzonej bezprawnym działaniem organów państwa także zdarzenia sprzed wejścia w życie aktualnej Konstytucji (por. P. Granecki, Glosa do wyroku SN z dnia 15 maja 2000 r. (II CKN 293/2000), Palestra nr 2001/11-12, s. 225).

Zasada bezpośredniego stosowania przepisów Konstytucji z pierwszeństwem przed ustawami zwykłymi

Art. 8 ust. 1 i 2 Konstytucji

Sądy mogą orzekać bezpośrednio na podstawie przepisów Konstytucji, a w przypadku, gdy przepis rozporządzenia wykonawczego lub ustawy zwykłej jest niezgodny z Konstytucją, mają także prawo odmówić zastosowania tego przepisu przy orzekaniu.

Przykłady z orzecznictwa

1. prawo do sądu bez nieuzasadnionej zwłoki: Kasacja jest uzasadniona z uwagi na naruszenie art. 45 ust. 1 Konstytucji. Według tego przepisu każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego (z wyjątkami określonymi w ust. 2 tego artykułu) rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Ponieważ Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej Polskiej, a jej przepisy stosuje się bezpośrednio, chyba że stanowi ona inaczej (art. 8 Konstytucji), to przepisy wyłączające drogę sądową w sprawie, która była przedmiotem postępowania dyscyplinarnego, nie mogą być stosowane. Wejście w życie Konstytucji z 1997 r. spowodowało więc zmianę w orzecznictwie Sądu Najwyższego w tym przedmiocie (postanowienie SN z dnia 1999.10.22, I PKN 216/99, OSNAP 2001/5/165);

2. prawo do informacji publicznej: Przed wejściem w życie ustawy z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz. U. Nr 112, poz. 1198) przepis art. 61 ust. 2 Konstytucji RP mógł być samodzielną podstawa żądania udzielenia informacji o działalności organów gminy (wyrok NSA z dnia 30.01.2002 (sygn. II SA 717/01, Wokanda 2002/7-8/68));

3. prawo do pełnego wynagrodzenia szkodę (odszkodowanie) wyrządzoną bezprawnym działaniem władzy publicznej: Art. 77 ust. 1 Konstytucji może stanowić podstawę roszczenia o naprawienie szkody wyrządzonej przez wydanie w postępowaniu podatkowym decyzji niezgodnej z prawem, następnie uchylonej wskutek odwołania podatnika (wyrok SN z dnia 6 lutego 2002 r., sygn. V CKN 1248/00, BSN 6/2002); por. także: Odszkodowanie za decyzje niezgodna z prawem. Nie ma podstaw w ordynacji podatkowej, są w konstytucji (Izabela Lewandowska, „Rz”, 2002.08.17);

4. niezgodność z konstytucją wywłaszczenia gruntu rolnego na cele ogrodów działkowych (także przed 1990 r.): własność indywidualnych gospodarstw rolnych podlega ochronie (art. 10 ust. 1 Konstytucji z 1952 r.) (wyrok SN z dnia 6 sierpnia 1999 r., sygn. III RN 77/99, Gospodarstwo rolne na ogródki działkowe. Orzeczenie nieważne, grunty trzeba zwracać, Izabela Lewandowska, „Rz”, 1999.08.09);

Patrz także – Orzecznictwo SN i NSA.

Zasada proporcjonalności koniecznego ograniczenia prawa obywatelskiego do realizowanego celu

Art. 31 ust. 3 Konstytucji.

Zasada równości obywateli wobec prawa (zakaz dyskryminacji)

Inaczej prawo do równego traktowania przez władze publiczne obywateli i podmiotów znajdujących się w podobnej sytuacji faktycznej i prawnej (zakaz dyskryminacji)

Art. 32 ust. 1 Konstytucji.

Patrz na przykład wyrok TK w/s bezprawnego zróżnicowania uprawnień studentów studiów dziennych i zaocznych (ulgi paszportowe) (2002).

Prawo do pełnego wynagrodzenia szkody wyrządzonej bezprawnym działaniem organu władzy publicznej

Art. 77 ust. 1 Konstytucji

Orzecznictwo SN i komentatorzy zgodni są, że w razie wyrządzenia obywatelowi lub innemu podmiotowi przez władzę publiczną szkody już po wejściu w życie obecnej Konstytucji (np. dalsze bezprawne korzystanie z nieruchomości), władza ta zobowiązana jest do wynagrodzenia powstałej szkody w pełnym zakresie, tj. nie tylko poniesionej straty materialnej (np. straty budynku), ale także tzw. utraconych korzyści (np. utraconego czynszu za dzierżawę utraconej nieruchomości), a nawet szkód moralnych.

Art. 77 ust. 1 konstytucji otworzył nowy etap, samodzielnie określiwszy warunki odpowiedzialności władzy publicznej za działanie (zaniechanie) niezgodne z prawem. Wcześniej, „po 1945 r. o żadnej odpowiedzialności władzy publicznej za akty władzy mowy być nie mogło”. (...) W praktyce niemożliwe było dochodzenie, na podstawie art. 418 KC, roszczeń odszkodowawczych z tytułu niezgodnych z prawem decyzji administracyjnych. Dopiero art. 160 kpa i podobne przepisy dały rzeczywistą możliwość dochodzenia odszkodowania (por.: Konstytucja a odpowiedzialność władzy publicznej. Rozważania prezesa Trybunału Konstytucyjnego, Marek Safjan, „Rz”, 2001.12.24).

RPO zaskarżył do TK przepis art. 160 § 1 KPA ograniczający odszkodowanie za nieważną decyzję administracyjną do samej straty („szkody rzeczywistej”), z pominięciem tzw. utraconych korzyści; patrz: Trzeba dostrzec utracone korzyści. Rzecznik do Trybunału Konstytucyjnego o odpowiedzialności władzy publicznej za szkodę (I.L., Rz, 2002.05.02). TK nie wyznaczył jeszcze terminu rozpatrzenia sprawy (sygn. K 20/02).

W precedensowym wyroku z dnia 6 lutego 2002 r. (sygn. V CKN 1248/00, BSN 6/2002) Sąd Najwyższy uznał art. 77 ust. 1 Konstytucji za samodzielną podstawę żądania pełnego odszkodowania od władz publicznych za niezgodne z prawem działanie jego organów (Odszkodowanie za decyzje niezgodna z prawem. Nie ma podstaw w ordynacji podatkowej, są w konstytucji (Izabela Lewandowska, Rz, 2002.08.17).

Patrz także: wyrok TK z 2001 r. w/s odpowiedzialności odszkodowawczej władz publicznych na tle art. 417 i 418 kc.

Prawo do zaskarżania orzeczeń administracyjnych i sądowych

art. 78 Konstytucji

Prawo do sądu

Art. 45 i art. 77 ust. 2 Konstytucji

Obejmuje w szczególności prawo do niewygórowanych opłat sądowych (por. postanowienie SN z dnia 1995.01.11 (sygn. III ARN 75/94, OSNAP 1995/9/106).

Art. 45 ust. 1. Każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd.

Art. 77 ust. 2. Ustawa nie może nikomu zamykać drogi sądowej dochodzenia naruszonych wolności lub praw.

Patrz także analogiczne postanowienie art. 6 ust. 1<span style='font-family:Wingdings;mso-ascii-font-family:"Times New Roman"; mso-hansi-font-family:"Times New Roman";mso-char-type:symbol;mso-symbol-font-family: Wingdings'><span style='mso-char-type:symbol;mso-symbol-font-family:Wingdings'></span></span> Konwencji Praw Człowieka. <o:p></o:p>

Art. 78. Każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji. Wyjątki od tej zasady oraz tryb zaskarżania określa ustawa.

Art. 173. Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz.

Sądy

Art. 175 ust. 1. Konstytucji. Wymiar sprawiedliwości w Rzeczypospolitej Polskiej sprawują Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne [...].

Art. 176 ust. 1. Postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne.

Art. 236 ust. 2. Ustawy wprowadzające w życie art. 176 ust. 1 [dwuinstancyjne postępowanie] w zakresie dotyczącym postępowania przed sądami administracyjnymi zostaną uchwalone przed upływem 5 lat od dnia wejścia w życie Konstytucji [tj. do dnia 16 października 2002 r.]. Do czasu wejścia w życie tych ustaw obowiązują przepisy dotyczące rewizji nadzwyczajnej od orzeczeń Naczelnego Sądu Administracyjnego.

Rewizję nadzwyczajną może wnieść jedynie następujące podmioty: Pierwszy Prezes SN, Prezes NSA, Minister Sprawiedliwości-Prokurator Generalny i RPO.

W związku ze zbliżającym się konstytucyjnym terminem wprowadzenia dwuinstancyjności także w sądownictwie administracyjnym, trwają intensywne prace parlamentarne przygotowujące stosowną zmianę ustaw. <o:p></o:p>

Art. 177. Sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości we wszystkich sprawach, z wyjątkiem spraw ustawowo zastrzeżonych dla właściwości innych sądów [np. NSA].

Art. 178. ust. 1. Sędziowie w sprawowaniu swojego urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom.

Art. 183 ust. 1. Sąd Najwyższy sprawuje nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania.

Art. 184. Naczelny Sąd Administracyjny oraz inne sądy administracyjne sprawują, w zakresie określonym w ustawie, kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta obejmuje również orzekanie o zgodności z ustawami uchwał organów samorządu terytorialnego i aktów normatywnych terenowych organów administracji rządowej.

Prawo własności i jego ochrona (sensu largo)

Zgodnie z Konstytucją RP z 1997 r., której przepisy stosuje się bezpośrednio (art. 8 ust. 1 i 2), własność i jej ochrona jest jednym z fundamentów ustroju społeczno-gospodarczego RP (art. 20, art. 21 ust. 1 i 2, art. 31 ust. 3, art. 46, art. 64).

Art. 20. Społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych stanowi podstawę ustroju gospodarczego Rzeczypospolitej Polskiej.

Art. 21 ust. 1. Rzeczpospolita Polska chroni własność i prawo dziedziczenia.

Art. 64 ust. 1. Każdy ma prawo do własności, innych praw majątkowych oraz prawo dziedziczenia.

Art. 31 ust. 3. Ograniczenia w zakresie korzystania z konstytucyjnych wolności i praw mogą być ustanawiane tylko w ustawie i tylko wtedy, gdy są konieczne w demokratycznym państwie dla jego bezpieczeństwa lub porządku publicznego, bądź dla ochrony środowiska, zdrowia i moralności publicznej, albo wolności i praw innych osób. Ograniczenia te nie mogą naruszać istoty wolności i praw.

Art. 64 ust. 3. Własność może być ograniczona tylko w drodze ustawy i tylko w zakresie, w jakim nie narusza ona istoty prawa własności.

Art. 21 ust. 2. Wywłaszczenie jest dopuszczalne jedynie wówczas, gdy jest dokonywane na cele publiczne i za słusznym odszkodowaniem.

Art. 46. Przepadek rzeczy może nastąpić tylko w przypadkach określonych w ustawie i tylko na podstawie prawomocnego orzeczenia sądu.

Art. 32 ust. 1. Wszyscy są wobec prawa równi. Wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne.

Art. 64 ust. 2. Własność, inne prawa majątkowe oraz prawo dziedziczenia podlegają równej dla wszystkich ochronie prawnej.

Patrz także wybrane orzecznictwo.

Ochrona dziedziczenia

Patrz wyżej.

Prawo do informacji publicznej

Art. 61 ust. 2 Konstytucji, a także ustawa z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz. U. Nr 112, poz. 1198).

Prawo do informacji publicznej dotyczyć może w szczególności informacji o:

· orzecznictwie, działaniu i dokumentacji organów administracji i sądów w sprawach reprywatyzacyjnych – zarówno w poszczególnych postępowaniach (aktualnie prowadzonych i zakończonych), jak i w ujęciu statystycznym;

· gospodarki majątkiem państwowym i komunalnym.

Kwestia jawności działania i dokumentacji sądów wiąże się także z pokrewnymi prawami i wolnościami obywatelskimi zagwarantowanymi w przepisach konstytucji, umów międzynarodowych i ustaw:

· prawo wolności słowa (art. 213 Konstytucji);

· prawo wolności pozyskiwania i rozpowszechniania informacji (art. 54 Konstytucji);

Prawo do informacji publicznej podlega ograniczeniu jedynie w zakresie i na zasadach określonych w przepisach o ochronie informacji niejawnych oraz o ochronie innych tajemnic ustawowo chronionych, a także ze względu na prywatność osoby fizycznej (ochrona danych osobowych) lub tajemnicę przedsiębiorcy (tajemnica handlowa).

Powyższe zagadnienia rozważa szeroko prezes NSA prof. Roman Hauser (Rozważania prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego. Jawność zasadą, wyłączenie – wyjątkiem, „Rz”, 2003.04.07).

Odpowiedzialność rządu przed TS za niewykonanie delegacji ustawowej do wydania rozporządzenia wykonawczego

Art. 156 Konstytucji

Odpowiedzialność rządu przed Trybunałem Stanu mogłaby dotyczyć niewydania przepisów wykonawczych do niektórych dekretów nacjonalizacyjnych, które miały umożliwić wypłacenia odszkodowań, a także nieopublikowania określonych aktów prawnych. Wymagany byłby jednak wniosek 3/5 wszystkich posłów.

Niewykonanie przez Radę Ministrów obowiązku wydania rozporządzenia wykonawczego zostało wprawdzie w 1999 roku uznane przez SN za (wyłącznie) delikt konstytucyjny, objęty (jedynie) odpowiedzialnością przed Trybunałem Stanu (wyrok SN z dnia 1999.01.06, sygn. III RN 108/98, OSNAP 1999/20/639).

Po wyroku TK z 2001 r. w/s art. 418 KC mogłoby jednak okazać się możliwe dochodzenie od rządu odszkodowania za tego rodzaju zaniechania.

Niedawno (2003) podjęte zostały również próby wnoszenia skarg do NSA w trybie art. 31 NSAU z żądaniem nakazania rządowi (premierowi) usunięcia naruszenia prawa przez opublikowanie zaległej umowy międzynarodowej z 1944 r. (Skarga na bezczynność premiera. Zabużanin domaga się opublikowania w Dzienniku Ustaw umów republikańskich z 1944 roku, Danuta Frey, „Rz”, 2003.03.26).

Przepisy niezgodne z Konstytucją – zakres stosowania (czasowy i podmiotowy)

Ogólnie

W zasadzie w zw. z art. 8 Konstytucji, przepisy niezgodne z Konstytucją nie powinny być stosowane od samego początku, tj. od dnia wejście w życie Konstytucji lub – jeśli nastąpiło to później – od dnia wejście w życie niezgodnego tegoż przepisu ustawy, nawet jeśli jeszcze niezgodności przepisu z Konstytucją nie potwierdził oficjalnie TK. W praktyce bywa z tym różnie.

Dodatkowy problem powstaje z chwilą, kiedy TK stwierdzi wprawdzie niezgodność przepisu z Konstytucją, jednak odroczy utratę jego mocy na pewien czas.

Stosowanie przepisów niezgodnych z Konstytucją przez organy władzy wykonawczej i sądowniczej

· organy sądownicze (Sąd Najwyższy, sądy administracyjne (NSA) i sądy powszechne): organy te mają prawo i obowiązek odmawiać stosowania w konkretnej sprawie przepisu (aktu prawnego), który uznają za niezgodny z konstytucją, a także stosować bezpośrednio przy orzekaniu przepisy Konstytucji; orzecznictwo SN i NSA już wielokrotnie czyniło użytek z tej możliwości w różnych sprawach, mimo wprawdzie zdecydowanego sprzeciwu TK; patrz – orzecznictwo;

· organy administracji (władzy wykonawczej): orzecznictwo przyjmuje, że organom tym nie przysługuje prawo samodzielnego decydowania o niestosowaniu przepisu, który organ uznaje za niezgodny z konstytucją; stosowna kontrola aktu prawnego może nastąpić w toku instancji (przed NSA i SN); o stosowną kontrolę aktu prawnego mogą także wystąpić te organy (niekiedy za pośrednictwem innych organów) do TK;

TK: stanowisko zasadnicze

Patrz uzasadnienie wyroku TK z dnia 4 grudnia 2001 r. (rozdz. IV pkt 2) (sygn. SK 18/00, ZU 2001/ 8/ 256).

Pierwszy Prezes SN: stanowisko pragmatyczne

Osiągnięcia i spory. Rozważania pierwszego prezesa Sądu Najwyższego, Lech Gardocki („Rz”, 2002.04.15)

Prezes NSA: stanowisko powściągliwe

Rozważania prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zapytajcie Trybunał, Roman Hauser („Rz”, 2002.03.18)

Ekspert: stanowisko koncyliacyjne

Spór na szczycie władzy sądowniczej, prof. Piotr Winczorek („Rz”, 2002.04.24)

W każdym razie wydaje się, iż sąd powszechny może i powinien ocenić zgodność przepisu z konstytucją i ew. odmówić jego zastosowania, jeśli uzna go niezgodny z konstytucją, w przypadku, gdy wcześniej TK umorzył postępowanie o zbadanie zgodności tego przepisu z konstytucją (np. jak miało to miejsce w postanowieniu pełnego składu TK w grudniu 2001 r. w/s reformy rolnej).

Ekspert – w sprawie aktów podustawowych (rozporządzeń wykonawczych)

Zgodnie z art. 178 ust. 1 konstytucji sędziowie w swej działalności orzeczniczej podlegają tylko konstytucji i ustawom. Jeżeli więc sędzia stwierdza, że rozporządzenie jest sprzeczne z ustawą lub konstytucją, powinien je odrzucić jako podstawę do wydania orzeczenia

Pomieszanie kompetencji, prof. Bronisław Ziemianin („Rz”, 2003.01.09).

Zakres czasowy stosowania przepisów niezgodnych z konstytucją

W zależności od okoliczności możliwe są następujące terminy początkowe określające, do jakich zdarzeń faktycznych i prawnych nie będzie już stosowany przepis uznany przez TK – lub sąd (w konkretnej sprawie) – za niezgodny z Konstytucją:

· moc wsteczna nieograniczona,

· data wejścia w życie nowej Konstytucji (17.10.1997),

· data wydania wyroku przez TK,

· data publikacji wyroku TK w Dzienniku Ustaw,

· termin odroczony określony w wyroku Trybunału (do 18 miesięcy);

Patrz także: Odroczenie terminu utraty mocy przepisu uznanego za niezgodny z Konstytucją (do 18 miesięcy).

Orzecznictwo SN i NSA w tej kwestii oraz publikacje (wybrane)

Sądy powszechne mają, w myśl art. 8 ust. 2 konstytucji, upoważnienie do bezpośredniego stosowania ustawy zasadniczej.

Mogą to robić na dwa sposoby: dokonując wykładni ustaw w zgodzie z konstytucją, bądź oceniając, czy ustawa jest z konstytucją zgodna

wyrok SN (uzasadnienie) z dnia 2001.08.29, sygn. akt III RN 189/00, por. Sąd może uznać przepis za niekonstytucyjny, Anna Grabowska, „Rz”, 2001.08.30).

Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego stwierdzające zgodność przepisów ustawy i rozporządzenia z określonymi przepisami Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej powoduje, że sąd powszechny nie może [tylko] odmówić ich stosowania z powodu sprzeczności z tymi przepisami Konstytucji (art. 190 ust. 1 Konstytucji).

uchwała SN z dnia 2001.07.04 (sygn. III ZP 12/01, OSNAP 2002/2/34, Biuletyn SN nr 2001/7)

Także w okresie 2 lat od dnia wejścia w życie Konstytucji sądy są uprawnione do niestosowania ustaw z nią sprzecznych (art. 236 ust. 1 Konstytucji).

postanowienie SN (teza 1) z dnia 1998.05.26 (sygn. III SW 1/98, OSNAP 1998/17/528)

Podobnie SN i NSA we wcześniejszych orzeczeniach:

·    postanowienie SN z dnia 1998.05.26 (teza 1) (sygn. III SW 1/98, OSNAP 1998/17/528);

·    wyrok NSA w Warszawie z dnia 1998.10.09 (sygn. II SA 1246/98, Glosa nr 1999/3/29).

Dalsze możliwości uznania niezgodności przepisu z Konstytucją i jego dalszego niestosowania

Rozważania na tle postanowienia TK z 28 listopada 2001 r. o umorzeniu postępowania w/s dekretu o reformie rolnej

Postanowieniem z dnia 28 listopada 2001 r. (sygn. SK 5/2001) Trybunał Konstytucyjny umorzył postępowanie ze skargi konstytucyjnej dotyczącej dekretu o reformie rolnej. Główny podany powód, to utrata mocy prawnej tego aktu „jednorazowego użytku”, który skonsumował się już prawie 50 lat temu.

Skutki prawne dekretu trwają jednak przecież nadal, czego dowodem liczne sprawy o zwrot mienia przejętego na podstawie dekretu.

Precedensowe to postanowienie zostało wydane przez pełny skład TK, na posiedzeniu niejawnym, przy czterech zdaniach odrębnych (por. „Rz”, 2002.01.30, Była dobra okazja, prof. Teresa Rabska). Inaczej niż w przypadku innych orzeczeń w kontrowersyjnych sprawach i o dużym znaczeniu społecznym, na stronie internetowej Trybunału (www.trybunal.gov.pl) nie opublikowano komunikatu o orzeczeniu.

Po pierwsze, oznacza to, iż TK świadomie uchylił się w ten sposób od jednoznacznego rozstrzygnięcia tej ważnej, choć bardzo drażliwej kwestii zgodności wspomnianego dekretu z konstytucją. W konsekwencji kwestia ta pozostała nierozstrzygnięta. W demokratycznym państwie prawnym (art. 2 Konstytucji) nie do zaakceptowania byłaby jednak sytuacja, w które w obrocie prawnym funkcjonuje akt prawny o doniosłym znaczeniu, choćby nawet wydany wiele lat temu, ale nadal będący podstawą wielu orzeczeń organów administracji i sądów, co do którego istnieją zasadnicze wątpliwości co do jego zgodności z którymś z Konstytucją, czy jego stosowanie nie narusza elementarnych praw obywatelskich zagwarantowanych przez konstytucję (prawo własności), a równocześnie nie ma możliwości jednoznacznego i ostatecznego rozstrzygnięcia tej kwestii przez którykolwiek z najwyższych organów państwa.

Po drugie zatem, należy uznać, iż w zaistniałej sytuacji sądy powszechne oraz NSA mają pełne prawo i obowiązek samodzielnie odmawiać stosowania dekretu w konkretnej sprawie, jeśli uznają, że dekret jest niezgodny z konstytucją (art. 8 ust. 1 i 2 Konstytucji). Orzecznictwo SN i NSA już wielokrotnie czyniło użytek z tej możliwości, mimo wprawdzie zdecydowanego sprzeciwu TK. Skoro jednak w tym przypadku sam TK uchylił się od dokonania rozstrzygnięcia, nie powinien odmawiać takiego prawa innym organom sądowniczym.

Po trzecie, można obawiać się, że także w przypadku spodziewanych niebawem skarg konstytucyjnych na inne akty prawne o charakterze nacjonalizacyjnym TK może umorzyć postępowanie z tych samy względów.

Po czwarte zatem, warto w tej sytuacji rozważyć, czy zgodne są z konstytucją ... przepisy ustawy o TK dopuszczające umorzenie postępowania ze skargi konstytucyjnej z racji tego rodzaju przesłanek. Odpowiedź nie wydaje się oczywista. Przepisy art. 188, art. 191 i art. 193 Konstytucji określają w szczególności, w jakich sprawach orzeka TK, kto ma prawo wnoszenia o zbadanie przez TK zgodności aktów prawnych z konstytucją. Żaden jednak przepis konstytucji nie wprowadza jakichkolwiek warunków dopuszczalności orzekania przez TK o zgodności jakichkolwiek ustaw z konstytucją. Warunków takich nie przewiduje w szczególności art. 79 ust. 1 Konstytucji ustanawiający ważne prawo obywatela do skargi konstytucyjnej. Wprawdzie art. 197 Konstytucji stanowi m. in., iż tryb postępowania przed TK określa ustawa (obecnie ustawa o TK), jednakże akt prawny niższej rangi, jakim jest wobec Konstytucji ustawa o TK, nie powinien wprowadzać dodatkowych samoistnych warunków dopuszczalności orzekania przez TK na podstawie wniosku uprawnionych podmiotów. Poza tym jakiekolwiek kategoryczne warunki merytoryczne (materialno-prawne) nie mieszczą się w pojęciu „trybu postępowania przed TK”, o którym mowa w Konstytucji. Odmienna wykładnia pojęcia „trybu postępowania przed TK” byłaby z pewnością niezgodna z duchem powyższych postanowień Konstytucji, konstytucyjną rolą TK i tradycyjnym rozumieniem pojęcia „trybu postępowania”, którego znaczenie jest inne niż określeń „warunki” lub „zasady”.

Po piąte, warto zatem rozważyć możliwość doprowadzenia w innym trybie do zbadania zgodności z konstytucją innych nacjonalizacyjnych aktów prawnych, a także przepisów samej ustawy o TK umożliwijących umorzenie. Biorąc pod uwagę aktualne uwarunkowania polityczno-personalne w organach państwa, wydaje się, że największe szanse powodzenia miałoby wniesienie do TK odpowiedniego wniosku przez Prezesa NIK (AWS) lub grupę 50 posłów. Być może, wobec weta prezydenta do ustawy reprywatyzacyjnej z 2001 roku, nawet w obecnym Sejmie znalazłoby się „pięćdziesięciu sprawiedliwych”, którzy doprowadziliby do, późnego wprawdzie, autorytatywnego rozstrzygnięcia o słuszności nacjonalizacyjnych aktów prawnych. Czy można by liczyć tutaj na posłów z ugrupowań regularnie powołujących się na przywiązanie do chrześcijańskiego systemu wartości? (vide Przykazanie V, a także List pasterski Episkopatu Polski do wiernych z dnia 2 marca 2000 roku) Albo po prostu na posłów przywiązanych do tradycyjnych zasad cywilizacji łacińskiej (poszanowanie własności), a także liberałów gospodarczych: zwolenników prywatnej przedsiębiorczości i gospodarki rynkowej, których zakres wszelka reprywatyzacja z natury rzeczy powiększa.

Najbardziej jednak obiecująca w tym względzie wydaje się instytucja pytania prawnego co do zgodności aktu prawnego z Konstytucją, które może zadać Trybunałowi każdy sąd w trybie art. 193 Konstytucji, o ile od odpowiedzi na to pytanie zależy rozstrzygniecie sprawy rozpatrywanej przez ten sąd. Wydaje się, że jeśli tylko istotnie od odpowiedzi na takie pytanie zależeć będzie rozstrzygniecie rozpatrywanej przez sąd sprawy, nie sposób wyobrazić sobie, aby Trybunał ponownie uchylił się od jednoznacznego rozstrzygnięcia sprawy.

Poza tym zawsze pozostaje wspomniana wcześniej możliwość niezastosowania przez sądy orzekające w konkretnych sprawach przepisów nacjonalizacyjnych, jeśli sądy uznają je za niezgodne z konstytucją (materialnie lub w zakresie trybu ich uchwalenia).

Patrz także felieton: Bóle porodowe reprywatyzacji, Stanisław Michalkiewicz (Najwyższy Czas! Nr 31-32/ 1998, 1998.08.01).

Możliwość wznowienia postępowań cywilnych i administracyjnych po wyroku TK o niezgodności przepisu z Konstytucją

W przypadku stwierdzenia przez TK niezgodności przepisu z Konstytucją, następuje niezwłoczne opublikowanie wyroku w Dzienniku Ustaw. W terminie miesiąca od dnia wejścia w życie orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego (zwykle jest to dzień opublikowania wyroku w Dzienniku Ustaw – art. 190 ust. 3 Konstytucji) możliwe jest wniesienie o wznowienie postępowań administracyjnych i cywilnych zakończonych wcześniej prawomocnym orzeczeniem sądowym lub ostateczną decyzją administracyjną lub innym i ostatecznym rozstrzygnięciem opartym na przepisie, który utracił moc (art. 145a kpa i art. 401¹ kpc).

Trybunał Konstytucyjny (TK) – wybrane kompetencje

Rolę, kompetencje i zasady działania TK określają ramowo przepisy art. 188 – 197 Konstytucji. Sprawy te są doprecyzowane w ustawie o TK z dnia 1 sierpnia 1997 r. (Dz. U. nr 1997.102.643; z późn. zm.) (TKU). W sprawach nie uregulowanych przez TKU, w postępowaniu przed TK stosuje się odpowiednio przepisy KPC (art. 20 TKU).

Wyroki w/s zgodności przepisu ustawy lub rozporządzenia z Konstytucją

Trybunał orzeka przede wszystkim o zgodności lub niezgodności przepisu ustawy lub rozporządzenia z Konstytucją.

Niekiedy jednak zgodność przepisu z Konstytucją zależy od przyjęcia jednej z możliwych interpretacji przepisu, w takich sytuacjach TK wydaje tzw. wyroki interpretacyjne (Rozważania prezesa Trybunału Konstytucyjnego. Nieporozumienia wokół wyroków interpretacyjnych, Marek Safjan, „Rz”, 2002.12.09). Wyroki te są jakby cieniem podejmowanych przez TK do 1997 r. uchwał w/s powszechnie obowiązującej wykładni ustaw.

Podmioty uprawnione do zaskarżenia przepisu ustawy lub rozporządzenia do TK (wybrane)

Wg art. 191 Konstytucji generalnie uprawnione do wnoszenia o kontrolę aktów prawnych są m. in. następujące podmioty:

· Prezydent (w trybie kontroli wstępne uchwalonej ustawy),

· Rzecznik Praw Obywatelskich (RPO),

· Prezes NSA,

· Pierwszy Prezes SN,

· Prokurator Generalny (Minister Sprawiedliwości),

· Prezes Rady Ministrów,

· Prezes NIK,

· grupa 50 posłów,

· każdy sąd (w trybie pytania prawnego – art. 193);

· organizacja społeczna (o cechach określonych w odpowiednich przepisach),

· obywatel (w trybie skargi konstytucyjnej – art. 79 ust. 1);

Pytania prawne sądów

Art. 193.

Każdy sąd może zadać TK pytanie prawne co do zgodności z Konstytucją przepisu mającego zastosowanie w rozpatrywanej sprawie. W roku 2001 sądy powszechne (okręgowe i rejonowe) zadały TK 9 takich pytań prawnych, a NSA – 6 pytań.

Patrz także: Odroczenie terminu utraty mocy przepisu uznanego za niezgodny z Konstytucją (do 18 miesięcy).

Skarga konstytucyjna

Art. 79 ust. 1.

Skarga konstytucyjna jest to uprawnienie obywatela do zaskarżenia przepisu (nie orzeczenia) niezgodnego z Konstytucją, na podstawie którego wydane zostało orzeczenie ostatecznie rozstrzygające o konstytucyjnych prawach obywatelskich. Ewentualne stwierdzenie przez TK niezgodności przepisu z Konstytucją może być podstawą wzruszenia wydanego orzeczenia. SK nie jest jednak skutecznym środkiem obrony obywatela przed niewłaściwym stosowaniem przepisów przez sądy (por. Po co obywatelom taka skarga, Jolanta Kroner, „Rz”, 2002.03.18).

Informacja o warunkach, jakie musi spełniać skarga konstytucyjna (serwis TK).

Statystyka postępowań ze skarg konstytucyjnych obywateli w roku 2001

Czas rozpatrzenia skargi: 1-2 lata

Skuteczność skargi konstytucyjnej jako środkach ochrony indywidualnych praw obywatelskich, w tym prawa własności, jest w praktyce niewielka; jedynie ułamek procenta skarg (wnoszonych przecież obowiązkowo przez prawników) jest uwzględnianych przez TK – patrz tabela poniżej.

*Sposób (wynik) rozpatrzenia*	*Liczba skarg konstytucyjnych*
skargi konstytucyjne wniesione do TK przez prawników reprezentujących obywateli	2.444
skargi spełniające warunki formalne	189 ( = 8% skarg wniesionych)
rozpatrzone przez TK (zwykle były to skargi wniesione w roku poprzednim), w tym:	26 ( = 1% skarg wniesionych)
orzeczenia TK o niezgodności z konstytucją przepisu zakwestionowanego w skardze	4 ( = 0,15% skarg wniesionych)
orzeczenia TK o zgodności z konstytucją przepisu zakwestionowanego w skardze, w tym orzeczenia interpretacyjne ???	13
postępowania umorzone	9

Prof. Stanisław Gebethner zwraca uwagę na trzy słabości obecnej konstrukcji obywatelskiej skargi konstytucyjnej (Niespełnione nadzieje związane ze skargą konstytucyjną, Jolanta Kroner („Rz”, 2002.04.03):

·                skarga jest dopuszczalna dopiero po wydaniu przez sąd (zwykle SN lub NSA) albo organ administracji ostatecznego rozstrzygnięcia w indywidualnej sprawie obywatela, co zwykle trwa kilka lat, a potem kolejny rok-dwa na rozpatrzenie skargi przez TK;

·                niedopuszczalna jest skarga na brak przepisu umożliwiającego realizację praw/ wolności zagwarantowanych w Konstytucji, czy zaniechanie wydania przepisów wykonawczych do ustawy;

·                TK bardzo wstrzemięźliwie kwalifikuje wniesione skargi do merytorycznego rozpatrzenia.

Możliwość umorzenia postępowania

Trybunał może niekiedy umorzyć postępowanie (art. 39 ust. 1 TKU), choć możliwości takiej nie przewiduje wprost Konstytucja.

Jest tak przede wszystkim, jeśli akt prawny przestał już obowiązywać (art. 39 ust. 1 pkt 3 TKU). Skutki prawne takiego aktu prawnego (na przykład dekretu o reformie rolnej z 1944 r.) trwać mogą jednak nadal. Wprawdzie w przypadku, gdy „wydanie orzeczenia o akcie normatywnym, który utracił moc obowiązującą przed wydaniem orzeczenia, jest konieczne dla ochrony konstytucyjnych wolności i praw” „przepisu ust. 1 pkt 3 nie stosuje się” (art. 39 ust. 2 TKU). Jak jednak widać z praktyki orzeczniczej TK, kwestia ta okazuje się niespodziewanie dość ocenna.

Odroczenie terminu utraty mocy przepisu uznanego za niezgodny z Konstytucją (do 18 miesięcy)

Jeśli TK stwierdzi niezgodność przepisu z Konstytucją, to w przypadku, kiedy wyrok niesie poważne skutki dla budżetu państwa, TK może orzec o odroczeniu terminu utraty mocy przepisu do 18 miesięcy (art. 190 ust. 3 Konstytucji).

Istnieją jednak rozbieżności wśród sędziów, czy orzeczone przez TK odroczenie utraty mocy przez przepis niegodny z Konstytucją wiąże także sądy, w tym sąd zadający TK pytanie prawne.

Sędzia SN Kazimierz Jaśkowski przekonuje, że sądy, w tym sąd, który zadał pytanie prawne TK, powinny już od dnia wydania przez TK wyroku rozstrzygającego o zgodności przepisu z konstytucją stosować się do tego wyroku, nawet jeśli TK odroczył jego wejście w życie (Dialog sądu z Trybunałem, Kazimierz Jaśkowski (sędzia SN) („Rz”, 2002.08.12)).

Prezes TK: stanowisko bardziej elastyczne

Również prezes TK, prof. Marek Safjan dopuszcza możliwość niestosowania przepisu niezgodnego z Konstytucją w sprawie, która stała się powodem uruchomienia skargi konstytucyjnej lub pytania prawnego sądu do TK, bez względu na przewidziane wyrokiem TK odroczenie utraty mocy obowiązującej przepisu. Uważa bowiem, że celem obu tych instytucji jest przede wszystkim bowiem ochrona interesu indywidualnego („premia za aktywność”), a dopiero przy okazji ochrona interesu ogólnego (Rozważania prezesa Trybunału Konstytucyjnego. O obowiązywaniu niekonstytucyjnych przepisów, Marek Safjan, „Rz”, 2003.01.13).

Inaczej natomiast widzi sprawę Prezes NSA, narzekając na zmuszenie NSA przez TK do orzekania na podstawie przepisu niezgodnego z Konstytucją z powodu odroczenia utraty jego mocy (Jak Zabłocki na mydle. Rozważania prezesa Naczelnego Sądu Administracyjnego, Roman Hauser, „Rz”, 2002.12.23).

Dawne uchwały TK w/s powszechnie obowiązującej wykładni ustaw (wydane do 1997 roku)

Obecnie uchwały te formalnie utraciły moc wiążącą, w zw. z faktem, że nowa Konstytucja z 1997 r. nie przewiduje już kompetencji TK do ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni przepisów, jednak dalej funkcjonują mocą autorytetu TK i są powoływane w orzecznictwie NSA. Klasyczny przykład to uchwała z 1990 roku w/s wykładni dekretu o reformie rolnej.

Ostateczność orzeczeń TK a możliwość ponownego rozpatrywania podobnej sprawy

Ponowne orzekanie jest możliwe, jeśli:

· zmieniła się Konstytucja,

· w międzyczasie zmienił się zaskarżony przepis (choćby tylko formalnie, a treścią jest zgodny z poprzednim, ale został na nowo uchwalony przez Sejm),

· jeśli w poprzednim postępowaniu – w związku z zasadą związania TK zakresem wniosku (skargi) – rozpatrywał on akt prawny w zakresie innego przepisu, w zakresie innej jego części lub pod kątem zgodności z innymi przepisami Konstytucji.

Przykłady ponownych orzeczeń TK w „tej samej” sprawie

Dekret o reformie rolnej:

§ Reforma rolna (1990)

§ Reforma rolna (1996, ponownie)

§ Reforma rolna (2001, ponownie)

Uwłaszczenie Polskiego Związku Działkowców kosztem gmin – patrz orzeczenia TK:

§ Uwłaszczenie Polskiego Związku Działkowców kosztem gmin (1996)

§ Uwłaszczenie Polskiego Związku Działkowców kosztem gmin (2002, ponownie)

Nacjonalizacja prywatnych gruntów zajętych pod drogi publiczne w dniu 1.1.1999 – patrz orzeczenie TK i ponowny wniosek:

§ Nacjonalizacja prywatnych gruntów zajętych pod drogi publiczne w dniu 1.1.1999 (2000)

§ Sprawy oczekujące na rozpatrzenie przez TK

Statystyka wg podmiotów wszczynających postępowanie

Podmioty inicjujące postępowanie przed trybunałem konstytucyjnym w sprawach rozpoznanych w 2001 r.

UWAGI:

1. Poniższe dane nie uwzględniają postanowień wydanych w trybie rozpoznania wstępnego (sygn. T i Ts).

2. Liczba podmiotów inicjujących postępowanie nie jest tożsama z liczbą rozpatrzonych spraw, ze względu na łączenie do wspólnego rozpoznania wniosków, pytań prawnych lub skarg konstytucyjnych (zob. rubrykę dot. wnioskodawców w załącznikach 3 i 4).

3. Liczba podmiotów inicjujących postępowanie nie jest również tożsama z liczbą wydanych orzeczeń, ponieważ w jednej sprawie mogą być wydane dwa orzeczenia (np. wyrok i postanowienie sygnalizacyjne – zob. załącznik 1).

Podmioty inicjujące postępowanie w trybie wniosku	Liczba wniosków
Organy stanowiące jednostek samorządu terytorialnego	36
Rzecznik Praw Obywatelskich	14
Grupa posłów na Sejm RP	6
Prezydent RP	5
Grupa senatorów RP	1
Prokurator Generalny	1
Organizacje zawodowe	1
Inne	...
*Ogółem*	81

Podmioty inicjujące postępowanie w trybie pytania prawnego	Liczba pytań prawnych
Sąd Najwyższy	0
Sądy powszechne (okręgowe i rejonowe)	9
Naczelny Sąd Administracyjny (w Warszawie i ośrodki zamiejscowe)	6
*Ogółem*	15

Podmioty inicjujące postępowanie w trybie skargi konstytucyjnej	Liczba skarg konstytucyjnych
Osoby fizyczne	31
Inne podmioty	0
*Ogółem*	31

Źródło: TK

Orzecznictwo TK w sprawach własnościowych i pokrewnych (wybrane, od roku 1990)

Orzeczenia omówiono w kolejności od najnowszych.

Reforma rolna (1990)

Uchwała (pełnego składu TK) z dnia 19 września 1990 r. (sygn. W 3/89) (Dz. U. nr 1990.66.396, także OTK 1990, poz. 26)

w sprawie z wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich (prof. Łętowskiej) – o ustalenie powszechnie obowiązującej wykładni przepisu art. 2 ust. 1 lit. „e” Dekretu o reformie rolnej z 1944 r.

Przedmiot: ustalenie powszechnie obowiązującej wykładni przepisu art. 2 ust. 1 lit. „e” Dekretu o reformie rolnej.

Rodzaj i istota orzeczenia: ustalono powszechnie obowiązującą wykładnię powołanego przepisu w zakresie zagadnienia objętego wnioskiem.

Znaczenie praktyczne: jest cały czas podstawą wykładni zakresu działania Dekretu.

Uwagi:

1. uchwała wprawdzie formalnie utraciła moc wiążącą, w zw. z faktem, że nowa Konstytucja z 1997 r. nie przewiduje już kompetencji TK do ustalenia powszechnie obowiązującej wykładni przepisów, jednak dalej funkcjonuje mocą autorytetu TK i jest powoływana w orzecznictwie NSA;

2. uchwała zawiera także inne rozważania na temat reprywatyzacji nieruchomości, m. in. dotyczące nieruchomości trwale połączonych.

Tekst uchwały wraz z uzasadnieniem (plik formatu PDF)

Nacjonalizacja majątku byłej PZPR (1992)

Orzeczenie (pełny skład TK) z dnia 25 lutego 1992 r. (sygn. K 3/91, Z.U. 1992/ 1; OTK1986 –1995/ t. 3 / 1992/ cz. 1).

Wydana na wniosek: grupy posłów.

Przedmiot: ustawa z dnia 9 listopada 1990 r. o przejęciu majątku byłej Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej (Dz.U. nr 1991.16.72).

Istota orzeczenia: zaskarżony przepis został uznany za zgodny z Konstytucją RP.

Reforma rolna (1996, ponownie)

Uchwała (pełnego składu TK) z dnia 16 kwietnia 1996 (sygn. W 15/95, Dz. U. nr 1996.52.233)

Wydana na wniosek: Prokuratura Generalnego.

Przedmiot: ustalenie powszechnie obowiązującej wykładni przepisu art. 2 ust. 1 lit. „e” Dekretu o reformie rolnej z 1944 r.

Rodzaj i istota orzeczenia: ustalono powszechnie obowiązującą wykładnię powołanego przepisu w zakresie zagadnienia objętego wnioskiem.

Znaczenie praktyczne: określone powołanym przepisem normy obszarowe (50 ha lub 100 ha) dla nieruchomości ziemskich, które przechodzą na własność Skarbu Państwa – nie dotyczą gospodarstw rolnych powstałych już po wejściu Dekretu w życie.

Tekst uchwały wraz z uzasadnieniem (plik formatu PDF)

Uwagi:

Uwłaszczenie Polskiego Związku Działkowców kosztem gmin (1996)

Wyrok z dnia 20 listopada 1996 r. (sygn. K 27/95, OTK nr 1996.6.49).

Przedmiot: ustawa z dnia 23 czerwca 1995 r. o zmianie ustawy o pracowniczych ogrodach działkowych (art. 2 ust. 1 i 3).

Istota orzeczenia: zaskarżony przepis został uznany za niezgodny z Konstytucją RP.

Znaczenie praktyczne: żadne – w zw. z niezwłocznym odrzuceniem wyroku przez Sejm (na podstawie ówcześnie obowiązującej Konstytucji).

Uwagi:

· wyrok TK został później odrzucony przez Sejm na podstawie ówcześnie obowiązującej Konstytucji (możliwość taka została utrzymana jeszcze do 1999 roku – art. 89 TKU);

· patrz także późniejszy wyrok TK w tej samej sprawie z 2001 roku.

Czynsze regulowane w prywatnych kamienicach (2000)

Wyrok (pełny skład TK) z dnia 12 stycznia 2000 r. (sygn. P 11/98, OTK nr 1/2000/3, Dz.U. nr 2000.03.46 z dnia 21 stycznia 2000).

Wydany na wniosek: pytanie prawne Sądu Najwyższego w wyniku rewizji nadzwyczajnej przez Prezesa NSA od wyroku NSA.

Przedmiot: przepisy o czynszu regulowanym, czasowo ograniczające wzrost czynszów w kamienicach prywatnych, zawarte w ustawie z dnia 2 lipca 1994 r. o najmie lokali mieszkalnych i dodatkach mieszkaniowych; ustawa ta zastąpiona została w 2001 ustawą o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie kodeksu cywilnego.

Rodzaj i istota orzeczenia: stwierdzono niekonstytucyjność określonych w ustawie ograniczeń podwyżek czynszu. Utrata mocy przez zaskarżone przepisy została odroczona o 18 miesięcy (maksymalny termin konstytucyjny) – do dnia 11 lipca 2001.

Znaczenie praktyczne: możliwość podwyżek czynszu do 3% wartości odtworzeniowej lokalu rocznie począwszy od 11 lipca 2001; limit ten obowiązuje (jak na razie) do końca roku 2004. Wkrótce uchwalono nową ustawę, która ponownie wprowadziła niekonstytucyjne ograniczenia czynszów, znów uchylone przez TK (2002).

Uzasadnienie wyroku

Nacjonalizacja prywatnych gruntów zajętych pod drogi publiczne w dniu 1.1.1999 (2000)

Wyrok z dnia 14 marca 2000 (sygn. P 5/99, Z.U. 2000/ 2/ 60, Dz. U. nr 2000.17.229 z dnia 16-03-2000).

Wydany na wniosek: Sądu Okręgowego w Lublinie (pytanie prawne).

Przedmiot: art. 73 ust. 1, 4 i 5 ustawy z dnia z dnia 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (Dz. U. nr 1998.133.872; zm.: 1998.162.1126, 2000.06.70)): wywłaszczenie z mocy prawa gruntów zajętych pod drogi publiczne.

Istota orzeczenia: stwierdzono zgodność przepisu z Konstytucją i Protokołem Nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka; w części sprawę umorzono w związku ze zmianą przepisu po wniesieniu skargi;

Uzasadnienie wyroku

Uwagi: w uzasadnieniu wyroku TK zauważył m. in., iż celem zaskarżonych przepisów nie było dokonanie wywłaszczenia, a jedynie uregulowanie sytuacji prawnej właścicieli terenów zajętych pod drogi publiczne. Ktoś to skomentował, że podobnie można by powiedzieć, iż premia za nieuczciwe płacenie podatków przewidziana przez ustawę o abolicji podatkowej (AD 2002, uchyloną przez TK) nie czyniła darowizny na rzecz nieuczciwych podatników, ale zmierzała jedynie do uregulowania ich sytuacji prawno-podatkowej ... J

I dalej: „uznanie konstytucyjności przyjętego w art. 73 ust. 1 ustawy mechanizmu wywłaszczenia ex lege, w żadnym wypadku nie może oznaczać akceptacji i aprobaty dla zaistniałego w przeszłości postępowania organów państwa, którego efektem stało się wspomniane “faktyczne wywłaszczenie” nieruchomości zajętych pod drogi publiczne”.

Prokurator Generalny zauważył z kolei rzecz ciekawą, iż 70% gruntów zajmowanych w 1998 r. przez drogi publiczne stanowiły grunty hipotecznie prywatne.

Zasada własności państwowej wód oraz gruntów pod wodami płynącymi (2000)

Wyrok z dnia 21 marca 2000 (sygn. K 14/99, ZU 2000/ 2 /61, Dz. U. nr 2000.20.255 z dnia 24-03-2000).

Wydany na wniosek: gminy Rutka-Tartak.

Rodzaj i istota orzeczenia: stwierdzono zgodność przepisu z Konstytucją przepisów.

Uwagi: skarga została wniesiona na tle uchylenia decyzji komunalizacyjnej dotyczącej jeziora znajdującego się na terenie gminy.

Konfiskata (przepadek) mienia na podstawie decyzji organu administracji (2000)

Wyrok z dnia 17 kwietnia 2000 (sygn. SK 28/99, Z.U. 2000/ 3/ 88, Dz.U. nr 2000.30.380 z dnia 20-04-2000).

Wydany na wniosek: obywatela (skarga konstytucyjna).

Rodzaj i istota orzeczenia: stwierdzono niezgodność z Konstytucją przepisu (prawa celnego) umożliwiającego konfiskatę (przepadek) mienia na podstawie orzeczenia organu administracji, a nie sądu (art. 46 Konstytucji).

Pojęcie sprawy cywilnej – roszczenia pieniężne z decyzji administracyjnej (2000)

Wyrok TK z dnia 10 lipca 2000 (teza 1) (sygn. SK 12/99, OTK 2000/5/143, Dz.U. nr 2000.55.665 z dnia 17 lipca 2000).

Przedmiot: pojęcie sprawy cywilnej (art. 1 KPC) – roszczenia pieniężne z decyzji administracyjnej.

Istota orzeczenia: roszczenia pieniężne wynikające z decyzji administracyjnej objęte są zakresem pojęcia sprawy cywilnej rozstrzyganej przez sądy powszechne w trybie KPC.

Uwagi: wyrok o charakterze interpretacyjnym.

Uzasadnienie wyroku.

Uwłaszczenie użytkowników wieczystych (2000)

Wyrok z dnia 18 grudnia 2000 (sygn. K 10/00, Z.U. 2000/ 8/ 298, Dz.U. nr 2000.114.1196 z dnia 20 grudnia 2000).

Wydany na wniosek: Rzecznika Praw Obywatelskich.

Przedmiot: zasady przekształcania użytkowania wieczystego gruntu związanego z własnością lokalu w prawo własności na rzecz osób fizycznych będących właścicielami lokali – art. 1 ust. 5 pkt 2 ustawy z 4 września 1997 r. o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego przysługującego osobom fizycznym w prawo własności.

Istota orzeczenia: stwierdzono niekonstytucyjność określonych w ustawie zasad uwłaszczenia osób fizycznych.

Uwłaszczenie spółdzielców (2001)

Wyrok z dnia 29 maja 2001 (sygn. K 5/01, Z.U. 2001/ 4/ 87, Dz.U. nr 2001.57.601).

Wydany na wniosek: wniosków grupy posłów i Rzecznika Praw Obywatelskich.

Przedmiot: kontrola prewencyjna na wniosek Prezydenta art. ... ustawy z 15 grudnia 2000 roku o spółdzielniach mieszkaniowych (Dz.U. nr 2001.04.27).

Istota orzeczenia: stwierdzono niekonstytucyjność określonych w ustawie zasad uwłaszczenia posiadaczy niewłasnościowych lokali spółdzielczych.

Znaczenie praktyczne: brak możliwości skorzystania z dobrodziejstw ustawy przez dalszych spółdzielców, którzy dotychczas nie zakończyli prawomocnie postępowania w tej sprawie.

Zwrot wywłaszczonej nieruchomości (2001)

Wyrok (pełny skład TK) z dnia 24 października 2001 (sygn. SK 22/01, Dz.U. nr 2001.129.1447 z dnia 12-11-2001).

Przedmiot: art. 216 ustawy z 1997 r. o gospodarce nieruchomościami – określający, które z nieruchomości wywłaszczone przed 1990 rokiem mogą podlegać zwrotowi poprzednim właścicielom, jeśli nie zostały wykorzystane na cele określone w decyzji wywłaszczeniowej.

Wydany na wniosek: obywateli (dwie połączone skargi konstytucyjne).

Rodzaj i istota orzeczenia:

1) Zaskarżony przepis jest niezgodny z Konstytucją (zasady: równości i ochrony własności) w zakresie, w jakim wyklucza możliwość odzyskania nieruchomości przejętych lub nabytych na podstawie art. 5 i art. 13 ustawy z 25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli.

2) nie jest natomiast niezgodne z Konstytucją wyłaczenie zwrotu nieruchomości przejętych na podstawie dekretu PKWN z 6 września 1944 r. o reformie rolnej.

Znaczenie praktyczne: możliwość żądania zwrotu nieruchomości wywłaszczonych na podstawie w/w ustawy, jeśli w ciągu 7 lat nie zostały wykorzystane na cele określone w decyzji wywłaszczeniowej; w przypadku wcześniejszej odmowy zwrotu nieruchomości, b. właścicielowi przysługuje uprawnienie żądania wznowienia postępowania po ogłoszeniu wyroku TK.

Uzasadnienie wyroku.

Publikacje:

§ Podzielone nieruchomości mogą wrócić do właścicieli. Po wyroku Trybunału Konstytucyjnego, Ret („Rz”, 2001.10.27);

§ Zawód dla jednych, radość dla drugich. Trybunał Konstytucyjny umożliwi części byłym właścicielom odzyskanie gruntów przejętych przez państwo, Renata Majewska („Rz”, 2001.10.25);

Reforma rolna (2001, ponownie)

Postanowienie (pełny skład TK) z dnia 28 listopada 2001 r. (sygn. SK 5/01, Z.U. 2001/ 8/ 266)

Wydane na wniosek: obywatela (skarga konstytucyjna)

Przedmiot: rozstrzygniecie kwestii zgodności z Konstytucją dekretu o reformie rolnej z 1944 r.

Rodzaj i istota orzeczenia: umorzenie postępowania.

Znaczenie praktyczne: TK uchylił się od jednoznacznego rozstrzygnięcia tej ważnej i bardzo drażliwej kwestii, dlatego pozostała ona nierozstrzygnięta.

Uwagi:

1) postanowienie wydano na posiedzeniu niejawnym, przy czterech zdaniach odrębnych sędziów;

2) nie jest możliwe podjęcie ponownej próby zaskarżenia dekretu do TK;

Quasi-glosa krytyczna: Była dobra okazja, Teresa Rabska, prof. UAM („Rz”, 2002.01.30).

Uzasadnienie postanowienia.

Grunty warszawskie (2001 ?)

Brak informacji, na jakim etapie rozpatrywania jest skarga (sygn. ???)

Wydane na wniosek: obywatela (skarga konstytucyjna)

Przedmiot: dekret z 1945 r. o gruntach warszawskich.

Rodzaj i istota orzeczenia: ??? umorzenie postępowania.

Znaczenie praktyczne: ??? kwestia pozostała na razie nierozstrzygnięta.

Uwagi: możliwe jest podjęcie ponownej próby zaskarżenia dekretu do TK.

Uzasadnienie postanowienia.

Publikacja prasowa: Zarzut: KRN nie była parlamentem. Pierwsza próba podważenia legalności dekretu o gruntach warszawskich, Danuta Frey („Rz”, 2001.10.23).

Odpowiedzialność odszkodowawcza władz publicznych (2001)

Wyrok z dnia 4 grudnia 2001 r. (sygn. SK 18/00, Z.U. 2001/ 8/ 256, Dz.U. nr 2001.145.1638 z dnia 18-12-2001).

Wydany na wniosek: obywatela (skarga konstytucyjna).

Przedmiot: ograniczenie odpowiedzialności Skarbu Państwa za bezprawne działania jego organów (art. 417 KC i art. 418 KC).

Istota orzeczenia:

1) stwierdzono niezgodność z konstytucją zaskarżonego art. 418; utracił on moc z dniem publikacji wyroku w Dzienniku Ustaw (18 grudnia 2001);

2) stwierdzono zgodność z konstytucją zaskarżonego art. 417, pod warunkiem, że jest rozumiany w ten sposób, iż Skarb Państwa ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie funkcjonariusza państwowego przy wykonywaniu powierzonej mu czynności;

Znaczenie praktyczne: umożliwia dochodzenie odszkodowania za szkodę wynikłą z bezprawnego działania funkcjonariusza publicznego, nawet jeśli nie było ono zawinione (jak było dotychczas). W zasadzie wyrok dotyczy zdarzeń zaistniałych począwszy od dnia wejścia w życie obecnej Konstytucji (17 października 1999).

Z okoliczności sprawy rozstrzygniętej miesiąc później wyrokiem SN wynika jednak, że nowe zasady odpowiedzialności odszkodowawczej Skarbu Państwa mogą dotyczyć także zdarzeń sprzed 1997 roku (por. wyrok SN z dnia 8 stycznia 2002 r., sygn. I CKN 581/99, Wystarczy bezprawność decyzji, aby żądać odszkodowania od władzy, Izabela Lewandowska, „Rz”, 2002.01.09). W rozstrzygniętej sprawie SN uznał, że osobie, która nie była stroną postępowania administracyjnego zakończonego w 1987 r. naruszającą prawo decyzją należy się odszkodowanie na zasadach określonych przepisem art. 417 kc interpretowanego w świetle wyroku TK z 4 grudnia 2001 r., a nie przepisem art. 160 kpa, a więc w pełnej wysokości, wraz z tzw. utraconymi korzyściami.

Uzasadnienie wyroku

W uzasadnieniu wyroku TK doprecyzował także i uaktualnił interpretację kilku pojęć związanych ze szkodą i odszkodowaniem:

Pojęcie „organu władzy publicznej” oznacza instytucję:

§ ustawodawczą, wykonawczą, sądowniczą,

§ państwową, samorządową, a także inną niepaństwową (niekomunalną) osobę prawną wykonującą prerogatywy władzy publicznej;

Pojęcie „działania” obejmuje:

§ działanie z naruszeniem prawa lub bez podstawy prawnej,

§ czynność prawną, zarządzenie lub orzeczenie,

§ działanie faktyczne,

§ zaniechanie czynności, jeżeli prawo nakłada na władzę publiczną obowiązek określonego działania (bezczynność).

Pojęcie “szkody” podlegającej wynagrodzeniu obejmuje każdy uszczerbek w prawnie chronionych dobrach danego podmiotu o charakterze:

§ majątkowym,

§ niemajątkowym (krzywda niemajątkowa, naruszenie dóbr osobistych obywatela) (art. 361 § 2 kc, art. 445 i 448 kc).

TK Zauważył także, iż z racji szczególnej, służebnej roli władzy publicznej, mającej zapewnić ochronę wolności oraz praw człowieka i obywatela, art. 77 ust. 1 Konstytucji przewiduje surowsze zasady odpowiedzialności odszkodowawczej organów publicznych za działania niezgodne z prawem, w porównaniu z ogólnymi (opartymi na przesłance winy (art. 415 kc)) zasadami odpowiedzialności innych podmiotów.

Publikacje:

§ Odszkodowanie za bezprawne działanie władzy nie wymaga udowodnienia winy sprawcy szkody. Kodeks cywilny bez artykułu 418, Jolanta Kroner („Rz”, 2001.12.05)

§ Odpowiedzialność państwa na podstawie art. 77 Konstytucji RP, M. Safjan, PiP 4/ 1999 r.

§ W kwestii zmian przepisów kc o odpowiedzialności za szkody wyrządzone działaniem władzy publicznej, E. Łętowska, PiP 7/ 1999 r.

Uwłaszczenie Polskiego Związku Działkowców kosztem gmin (2002, ponownie)

Wyrok (pełny skład TK) z dnia 20 lutego 2002 (sygn. K 39/00, Dz.U. nr 2002.18.184 z dnia 06-03-2002).

Przedmiot: ustawa z dnia 23 czerwca 1995 r. o zmianie ustawy o pracowniczych ogrodach działkowych (art. 2 ust. 1 i 3).

Wydany na wniosek: Rady Gminy Piaseczno.

Rodzaj i istota orzeczenia: zaskarżony przepis został uznany za niezgodny z Konstytucją RP (art. 165 ust. 1 i art. 167 ust. 1, 2 i 3), ponieważ przyznawał POD znaczne korzyści kosztem majątku gmin.

Znaczenie praktyczne: Wyrok wejdzie w życie i przepis utraci moc z dniem ogłoszenia w Dzienniku Ustaw. W świetle dotychczasowego orzecznictwa TK znaczenie wyroku będzie jednak już dzisiaj, w 7 lat po wejściu ustawy w życie, niewielkie. Raczej nie będzie możliwe wzruszanie prawomocnych już decyzji ustanawiających użytkowanie wieczyste (uzyskało je dotychczas 63 proc. PZD).

Uzasadnienie wyroku

Uwagi:

· jest to ponowny wyrok w tej samej sprawie, której dotyczył wyrok TK z 1996 r.; jest to precedensem; wyrok jest tej samej treści, co pierwszy, który został wówczas odrzucony przez Sejm (na podstawie obowiązujących poprzednio przepisów konstytucyjnych); po wydaniu pierwszego wyroku weszła w życie nowa konstytucja (1997);

· jedno zdanie odrębne sędziego zostało zgłoszone do wyroku;

Publikacja prasowa: Samorządy nie muszą nieodpłatnie przyznawać użytkowania wieczystego ogrodów działkowych. Gminy wygrały z działkowcami, Jolanta Kroner („Rz”, 2002.02.21).

Czynsze regulowane w prywatnych kamienicach (2002, ponownie)

Wyrok (pełny skład TK) z dnia 2 października 2002 r. (sygn. K 48/01, Dz. U. nr 2002.168.1383 z dnia 10 października 2002 r.)

Przedmiot: ustawa z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie kodeksu cywilnego (Dz. U. nr 71, poz. 733, z 2002 r. nr 113, poz. 984) (art. 9 i 35 ust. 1).

Wydany na wniosek: Rzecznika Praw Obywatelskich.

Rodzaj i istota orzeczenia: stwierdzono niekonstytucyjność określonych w ustawie ograniczeń podwyżek czynszu. Utrata mocy przez zaskarżone przepisy nie została odroczona i nastąpiła z dniem 10 października 2002 r. (dzień ogłoszenia wyroku w Dz. U.).

Znaczenie praktyczne: możliwość podwyżek czynszu do 3% wartości odtworzeniowej lokalu rocznie (tj. 5-10 zł/ m.kw./ m-c) począwszy od 10 października 2002 (dzień publikacji wyroku w Dz. U.); limit ten obowiązuje (narazie) do końca 2004 r.

Patrz także: wcześniejszy wyrok TK w podobnej sprawie z 2000 roku.

Uzasadnienie wyroku: na serwerze TK i na serwerze „Rzeczpospolitej”

Nacjonalizacja podstawowych gałęzi gospodarki narodowej (ustawa z 1946 r. i rozporządzenia) (2002)

Postanowienie z dnia 29 października 2002 r. (sygn. SK 20/02, Z.U. 2002/ 5A/ 79).

Przedmiot:

1) ustawa z dnia 3 stycznia 1946 roku o przejęciu na własność Państwa podstawowych gałęzi gospodarki narodowej – kwestia zgodności z konstytucją;

2) rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 stycznia 1947 roku w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa – kwestia zgodności z delegacją ustawową;

3) rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 kwietnia 1946 roku w sprawie trybu postępowania przy przejmowaniu przedsiębiorstw na własność Państwa – kwestia zgodności z delegacją ustawową;

Wydany na wniosek: obywatela (skarga konstytucyjna).

Rodzaj i istota orzeczenia: postępowanie umorzono z przyczyn formalnych (niewyczerpanie toku instancji); TK nie zakwestionował jednak dopuszczalności kontroli merytorycznej ustawy nacjonalizacyjnej.

Znaczenie praktyczne: kwestia zgodności zaskarżonych przepisów z konstytucją pozostała nierozstrzygnięta; z konieczności kwestię tę rozstrzygać będą – w konkretnych sprawach – orzekające w nich sądy powszechne i administracyjne.

Uwagi: możliwe jest podjęcie ponownej próby zaskarżenia w/w przepisów do TK.

Uzasadnienie postanowienia:

Streszczenie uzasadnienia: minister stwierdził nieważności decyzji nacjonalizacyjnej, NSA uchylił jednak decyzję ministra, a SN oddalił rewizję nadzwyczajną wniesioną przez I Prezesa SN. W rezultacie pierwotna decyzja nacjonalizacyjna pozostała niewzruszona. Wprawdzie ocena prawna zawarta w wyroku NSA jest wiążąca dla organów administracji, które ew. ponownie rozpatrywałyby uchyloną decyzję de-nacjonalizacyjną, jednak wyrok NSA nie jest sam w sobie ostatecznym rozstrzygnięciem, które warunkuje uprawnienie do wniesienia skargi konstytucyjnej.

Brak możliwości dochodzenia odszkodowania przez byłych właścicieli wywłaszczonych nieruchomości (2002)

Postanowienie z dnia 11 grudnia 2002 roku (sygn. SK 17/02, jeszcze nie opubl.)

Przedmiot: brak możliwości dochodzenia przez byłych właścicieli wywłaszczonych nieruchomości odszkodowania (art. 140 ustawy z 1997 r. o gospodarce nieruchomościami)

Rodzaj i istota orzeczenia: postępowanie umorzono; kwestia zgodności przepisu z Konstytucją pozostała nierozstrzygnieta.

Wydane na wniosek: obywatela (skarga konstytucyjna)

Dyskryminacja studentów studiów zaocznych (ulgi paszportowe) (2002)

Wyrok z dnia 17 grudnia 2002 (sygn. U 3/02, Dz. U. nr 2003.01.13 z dnia 8 stycznia 2003 r.)

Wydany na wniosek: Rzecznika Praw Obywatelskich.

Przedmiot: zróżnicowanie uprawnień studentów studiów dziennych i zaocznych do ulg w opłatach paszportowych.

Rodzaj i istota orzeczenia: stwierdzono niezgodność przepisu z Konstytucją. Utrata jego mocy nastąpiła z dniem publikacji wyroku w Dz. U.

Uzasadnienie wyroku: jeszcze nie opublikowane

Uprawnienia zabużańskie: ograniczenie możliwości zaspokojenia z większości nieruchomości Skarbu Państwa (2002)

Wyrok (pełny skład TK) z dnia 19 grudnia 2003 r. (sygn. K 33/02, Dz. U. nr 2003.01.15 z dnia 8 stycznia 2003 r.).

Przedmiot: przepisy ograniczające możliwości zaspokajania roszczeń zabużańskich z większości nieruchomości Skarbu Państwa (AWRSP, AMW):

1) ustawa o gospodarce nieruchomościami (art. 213) ;

2) ustawa z 30 maja 1996 r. (z późn. zm. o gospodarowaniu niektórymi składnikami mienia skarbu państwa oraz o Agencji Mienia Wojskowego.

Wydany na wniosek: Rzecznika Praw Obywatelskich.

Rodzaj i istota orzeczenia: stwierdzono niekonstytucyjność wspomnianych przepisów. Utrata ich mocy nastąpi z dniem publikacji wyroku w Dz. U.

Znaczenie praktyczne: Zabużanie mogą obecnie ubiegać się także o nieruchomości sprzedawane przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa (ok. 3 mln ha ziemi rolnej) oraz przez Agencję Mienia Wojskowego (dysponuje wieloma obiektami zwalnianymi przez wojsko). Nie mają natomiast prawa do rekompensat w gotówce.

Uzasadnienie wyroku

Z uzasadnienia: Tzw. umowy republikańskie zawarte w 1944 r. przez PKWN z republikami Litwy, Białorusi i Ukrainy były zawarte przez niesuwerenne państwo polskie.

Publikacje prasowe: Całe mienie dostępne dla zabużan. Nie będzie rekompensat finansowych – zdecydował Trybunał Konstytucyjny, Danuta Frey („Rz”, 2002.12.20).

Równa ochrona własności różnych kościołów (2003)

Wyrok (pełny skład TK) z dnia 2 kwietnia 2003 r. (sygn. K 13/ 02, Dz. U. nr jeszcze n/n z dnia .... 2003 r.).

Przedmiot: przepisy ustawy z 1991 r. o stosunku Państwa do Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego regulujące sprawy majątkowe tegoż Kościoła

Wydany na wniosek: Prawosławnego Metropolity Warszawskiego

Rodzaj i istota orzeczenia: stwierdzono konstytucyjność wspomnianych przepisów.

Znaczenie praktyczne: zaskarżone przepisy obowiązują nadal

Uzasadnienie wyroku (w przygotowaniu)

Z uzasadnienia:

Postępowanie regulacyjne względem kościoła katolickiego i polskiego autokefalicznego kościoła prawosławnego dotyczy odmiennych stanów faktycznych i prawnych uwarunkowanych różną historią tych kościołów. Nie można w tej sytuacji mówić o naruszeniu konstytucyjnie gwarantowanej zasady równości kościołów i związków wyznaniowych (art. 25 Konstytucji). Ponadto, przedmiotowe nieruchomości nie stanowiły w przeszłości własności kościoła prawosławnego , dlatego też nie można uznać, że zaskarżone regulacje pozbawiły kościół prawosławny ochrony jego prawa własności.

Komunikat prasowy TK

Sprawy oczekujące na rozpatrzenie przez TK

Poniżej wymieniono wybrane sprawy oczekujące na rozpatrzenie przez TK (począwszy od najnowszych wniosków) dotyczące przepisów, które mogą mieć zastosowanie w sprawach reprywatyzacyjnych.

Źródło: TK (strona: „Sprawy rozpatrywane przez TK”)

sygn. K 5/03

Zagadnienie: komercjalizacja i prywatyzacja przedsiębiorstw państwowych

Wniosek: o stwierdzenie zgodności art. 56 ust. 1 i 5 oraz ust. 5 i 6 ustawy z 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych z art. 2, art. 64 ust. 1, art. 75 ust. 1 oraz art. 32 Konstytucji RP

Wnioskodawca: grupa posłów na Sejm RP

sygn. P 6/03

Zagadnienie: odszkodowania za represje

Wniosek: o stwierdzenie zgodności art. 8 ust. 2a i 2b ustawy z 23 lutego 1991 r. o uznanie za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa polskiego z art. 32 ust. 1 i art. 2 Konstytucji RP

Wnioskodawca: Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze

sygn. P 3/03

Zagadnienie: termin zasiedzenia nieruchomości państwowych i gminnych po 1990 roku (przepis przejściowy)

Wniosek: o stwierdzenie zgodności art. 10 ustawy z 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP;

Wnioskodawca: Sąd Okręgowy w Krakowie

sygn. SK 18/03

Zagadnienie: brak domniemania właściwości rzeczowej sądów powszechnych

Wniosek: o stwierdzenie niezgodności art. 1 i art. 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego przez to, iż nie określają domniemania właściwości sądów powszechnych dla spraw nie zastrzeżonych ustawowo dla właściwości innych sądów, z art. 2, art. 45 ust. 1 oraz art. 177 Konstytucji RP;

Wnioskodawca: Czesław K. (skarga konstytucyjna)

sygn. SK 16/03

Zagadnienie: wyłączenie zwolnienia od kosztów sądowych od wniosku o wpis do księgi wieczystej

Wniosek: o stwierdzenie niezgodności art. 626¹ § 4 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego z art. 45 ust. 1 i art. 64 ust. 1 Konstytucji RP;

Wnioskodawca: Dorota L.-S. i Tomasz S. (skarga konstytucyjna)

sygn. SK 8/03

Zagadnienie: termin dochodzenia roszczeń za dawne szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych

Wniosek: o stwierdzenie niezgodności art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 15 listopada 1956 roku o odpowiedzialności Państwa za szkody wyrządzone przez funkcjonariuszy państwowych – w zakresie ustalenia w tejże ustawie rocznego terminu zawitego na dochodzenie roszczeń z tytułu odpowiedzialności Państwa Polskiego za działania władcze funkcjonariuszy państwowych z art. 2, art. 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP;

Wnioskodawca: Jan K. (skarga konstytucyjna)

sygn. SK 5/03

Zagadnienie: wznowienie postępowania cywilnego po stwierdzeniu przez TK niezgodności przepisu z Konstytucją, umową międzynarodową lub ustawą

Wniosek: o stwierdzenie niezgodności art. 401¹ § 1 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego z art. 2, art. 32 ust. 1, art. 45 oraz art. 190 ust. 4 Konstytucji RP;

Wnioskodawca: Maria W. (skarga konstytucyjna)

sygn. SK 4/03 (sprawa połączona ze sprawą o sygn. K 9/03)

Zagadnienie: dekret o reformie rolnej

Wnioskodawca: Juliusz T., Marek T. i Aleksander T. (skarga konstytucyjna) oraz grupa posłów na Sejm RP

Wniosek: art. 2 ust. 1 zd. pierwsze i ostatnie w stosunku do nieruchomości opisanych lit. e) oraz ust. 2 tegoż przepisu dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej w zakresie w jakim dla nieruchomości określonych w tym przepisie przewidywał przejście bezzwłocznie i w całości na mocy prawa na własność Skarbu Państwa nieruchomości – bez żadnego wynagrodzenia i również takich, które nie nadawały się do wykorzystania na cele reformy rolnej – jest niezgodny z: art. 2, art. 20, art. 21 ust. 1 i 2, art. 64 ust. 1 i 2, art. 46, art. 31 ust. 2 i 3, art. 32 ust. 1 i 2 aktualnie obowiązującej Konstytucji RP z 1997 r. oraz z art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności i art. 26 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych;

sygn. K 16/ 02; sprawa z wniosku grupy posłów i grupy obywateli; sprawa połączona ze sprawą o sygn. SK 36/ 02;

Zagadnienie: nieodpłatne nabycie akcji spółek Skarbu Państwa;

sygn. K 20/ 02; sprawa z wniosku RPO;

Zagadnienie: ograniczenie odszkodowania od organu władzy za nieważną decyzję administracyjną do samej straty („szkody rzeczywistej”), z wyłączeniem tzw. utraconych korzyści (art. 160 § 1 KPA);

sygn. SK 11/ 02; sprawa z wniosku spółki (skarga konstytucyjna osoby prawnej)

Zagadnienie: nacjonalizacja gruntów zajętych pod drogi publiczne w dniu 1.1.1999 r.;

podobna sprawa była już wcześniej rozpatrywana przez TK w wyroku z dnia 14 marca 2000 (sygn. P 5/ 99).

sygn. SK 25/02; sprawa z wniosku Kościoła Chrześcijan Baptystów.

Zagadnienie: zwrot nieruchomości kościelnych Chrześcijan Baptystów (art. 7 pkt 1 ustawy z 1997 r. o zm. ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania);

sygn. SK 33/02 (art. 401¹ § 1 KPC); sprawa z wniosku obywatela (skarga konstytucyjna).

Zagadnienie: ograniczenie możliwości wznowienia postępowania cywilnego po wyroku interpretacyjnym TK

sygn. SK 42/02; sprawa z wniosku obywatela (skarga konstytucyjna)

Zagadnienie: gminny plan zagospodarowania przestrzennego (uchwała rady gminy z 1992 roku)

sygn. K 49/01; sprawa z wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich.

Zagadnienie: taksa notarialna (art. 5 Prawa o notariacie);

Propozycje innych przepisów niegodnych z Konstytucją

Abstrahując od kwestii zgodności z konstytucją samych ustaw i dekretów nacjonalizacyjnych, wątpliwa jest także zgodność z Konstytucją kilku innych aktualnie obowiązujących przepisów (nie-nacjonalizacyjnych), które ograniczają w praktyce korzystanie z prawa własności.

Są to na przykład przepisy:

1. Ustawa reprywatyzacyjna wg nowego projektu rządowego (AD 2001) przyznająca odszkodowania (w bonach) o wartości rażąco odbiegającej od poniesionej szkody. Patrz: Ustawa reprywatyzacyjna (założenia) a Konstytucja.

2. Przepis art. ... PDOF zakazujący łączenia straty poniesionej w roku podatkowym z jednego źródła przychodów (na przykład z nierentownej kamienicy z czynszem regulowanym) z dochodem uzyskanym w tym samym roku podatkowym z innego źródła przychodów (na przykład wynagrodzenia za pracę). Oznacza to, że straty ponoszone przez wielu właścicieli kamienic nie są w żaden sposób uwzględniane przy opodatkowaniu ich pozostałych dochodów.

3. Przepis art. 39 TKU (aktualna jego treść) dopuszczająca umarzanie postępowań ze skargi konstytucyjnej (por. postanowienie TK z 2001 r. w/s reformy rolnej) w przypadku utraty mocy przez przepis.

Można by spróbować zakwestionować powyższe przepisy przed TK (lub przed sądami powszechnymi).

Chętnie zamieścimy tutaj także inne, nadesłane (dobrze uzasadnione) propozycje niekonstytucyjnych przepisów.

Akty prawne (obowiązujące)

· Konstytucja (tekst): serwis internetowy TK i serwis Sejmu

· ustawa o TK z dnia 1 sierpnia 1997 r. (Dz. U. nr 1997.102.643; z późn. zm.) (TKU)

Uchwały Sejmu i Senatu w sprawach pokrewnych:

· uchwała Senatu RP z dnia 16 kwietnia 1998 r. o ciągłości prawnej między II a III Rzeczpospolitą Polską;

· uchwała Sejmu RP z dnia 18 czerwca 1998 r. w sprawie potępienia totalitaryzmu komunistycznego (M.P. nr 1998.20.287);

Patrz także

· serwis internetowy TK;

· strona Serwisu: Bibliografia --> Konstytucja;

· strona Serwisu: Wzory pism --> Skarga konstytucyjna;

· strona Serwisu: Europejska Konwencja Praw Człowieka i Trybunał w Strasburgu;

Bibliografia dodatkowa

§ Przedstawianie pytań prawnych Trybunałowi Konstytucyjnemu przez sądy (art. 193 Konstytucji RP), A. Wasilewski, PiP 5/ 2000

§ Orzeczenia interpretacyjne Trybunału Konstytucyjnego, J. Trzciński, PiP 1/ 2002

§ Bezpośrednie stosowanie Konstytucji przez sądy, A. Mączyński, PiP 5/ 2000

Kontakt

Kontakt (uwagi, sugestie, opinie): reprywatyzacja@yahoo.com (temat „konstytucja: ...”)

Wszelkie prawa autorskie i do baz danych niniejszego Serwisu R – zastrzeżone.

Data ostatniej aktualizacji strony: 2003.05.25