R-Serwis

Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu (dalej: Trybunał lub ETPC, w 1998 roku zastąpił dotychczasową Komisję Praw Człowieka) orzeka w sprawach skarg wnoszonych przez obywateli przeciwko państwom – stronom europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Konwencja) na naruszenie praw człowieka zagwarantowanych w Konwencji oraz protokołach dodatkowych do Konwencji.

Strasburg w statystyce [rok 1996], MAN („Rz”, 1997.01.25)

Ochrona praw majątkowych w Konwencji

W sprawach reprywatyzacyjnych podstawowe znaczenie mają dwa prawa człowieka chronione przez Konwencję i Protokół dodatkowy nr 1 do Konwencji (dalej: Protokół nr 1):

· prawo do spokojnego korzystania z mienia (art. 1 Protokołu nr 1);

· prawo do sądu w rozsądnym terminie w sprawach cywilnych (art. 6 ust. 1 Konwencji);

· prawo do niedyskryminacji (art. 14 Konwencji); por. także Konstytucja RP (art. 32 ust. 1);

Odpowiedzialność Państwa – strony

Państwo odpowiada nie tylko za działania (zaniechania) rządu, ale także sądów, parlamentu, organów samorządów terytorialnych i innych władz publicznych, zaistniałe po dacie określonej w deklaracji rządu o uznaniu prawa obywateli państwa do wnoszenia skarg do Trybunału.

W przypadku, gdy Państwo – na mocy umowy międzynarodowej – przekazało niektóre spośród swoich uprawnień organizacjom międzynarodowym, która uniemożliwia temu państwu wypełnienie wcześniejszych zobowiązań z Konwencji, ponosi wobec swoich obywateli odpowiedzialność za niewypełnienie tych wcześniejszych zobowiązań (Heinz v. Austria i inne państwa, 10.1.1994 r., skarga nr 21090/92, DR 76-A-125; M.&Co v. Niemcy, 9.2.1990, skarga nr 13258/87, DR 64/138).

Odszkodowania, zadośćuczynienia za krzywdy i koszty zasądzane przez Trybunał (przykłady)

W przypadku uznania skargi za zasadną, Trybunał może zasądzić na rzecz skarżącego od jego Państwa (rządu):

· odszkodowanie

· zadośćuczynienie za krzywdy moralne (w przypadku dotychczasowych polskich spraw największe odszkodowanie wyniosło o 50.000 zł);

· zwrot kosztów poniesionych przez skarżącego,

W razie nie zapłacenia zasądzony kwot w terminie, należą się odsetki, w wysokości około 7% rocznie.

Poniżej podano przykładowe kwoty zadośćuczynień zasądzonych przez ETPC w ostatnich latach od różnych krajów w związku z ingerencja w prawo własności (poczynając od wyroków najnowszych):

· 400.000 zł zadośćuczynienia od rządu polskiego (Strasburg o przewlekłości postępowań. Coraz wyższe zadośćuczynienia, AIS, „Rz”, 2002.11.14);

· 500.000 zł odszkodowania (poza samym nakazem zwrotu trzypiętrowej kamienicy w Łomży) (wyrok z dnia 2 lipca 2002, Zwierzyński v. Polska, Trybunał strasburski nakazuje Polsce płacić. Wysokie odszkodowanie za naruszenie prawa własności, Renata Kowalska, Elżbieta Południk „Rz”, 2002.07.03);

· 500.000 USD (ok. 2 mln PLN) odszkodowanie (płatne w terminie 6 m-cy) za wiejski dom znacjonalizowany z pogwałceniem prawa, utracone korzyści (niemożność rozporządzania odebranym mieniem), straty moralne i poniesione koszty sądowe (Brumarescu v. Rumunia, precedensowy wyrok ostateczny Wielkiej Izby z dnia 24 stycznia 2001 r., skarga nr 28342/ 95; Trybunał w Strasburgu zasądził odszkodowanie, Krzysztof Bień, „Rz”, 2001.03.23); we wcześniejszym wyroku wstępnym z dnia 28 października 1999 (uzasadnienie w jęz. ang.) Trybunał nie zasądził odszkodowania licząc na ugodę stron, do czego jednak nie doszło;

· 90.000 koron norweskich (ok. 250.000 PLN) („Bergens Tidende” [gazeta] i inni v. Norwegia, 2000);

· 90.000 Fr (ok. 53.000 PLN) dla każdego ze skarżących (za nieusprawiedliwione okresy zwłoki procesu) (wyrok TS w sprawie: Pellisier i Sassi v. Francja, 1999);

· 13 mln lirów (ok. 2,6 mln PLN) odszkodowania plus 30 mln lirów (ok. 6 mln PLN) za szkody moralne (Scollo v. Włochy, 1995);

Niektóre z powyższych danych przytoczono na podstawie ksiązki: Natura praw człowieka. Strasburskie standardy ich ochrony, A. Redelbach (TNOiK, Toruń 2001, s. 108). Pozostałe dane pochodzą z różnych publikacji „Rz”.

Kwoty przeliczono na złote polskie (PLN) wg kursów walut na dzień 1.1.2002.

Zakres ochrony Konwencji na terenie Polski

Miejsce Konwencji w polskim prawie krajowym

Począwszy od wejścia w życie w 1997 r. nowej Konstytucji, Konwencja wraz z protokołami dodatkowymi, jako ratyfikowana umowa międzynarodowa, obowiązuje także w krajowym porządku prawnym i to – podobnie jak Konstytucja – jest stosowana bezpośrednio i z pierwszeństwem przed zwykłymi ustawami krajowymi (art.91 ust. 1 i 2 w zw. z art. 241 ust. 1 Konstytucji z 1997 roku).

Konwencja powinna być zatem uwzględniana przy orzekaniu przez polskie sądy; stało się tak zresztą jeszcze przed wejściem w życie Konstytucji z 1997 r. Kształtuje także bezpośrednio na prawa obywatelskie.

Wcześniej miejsce Konwencji w polskim prawie krajowym nie było jednoznacznie określone. Już jednak od 1990 roku wtedy polskie orzecznictwo (NSA, SN, TK) zaczęło w różnym stopniu uwzględniać postanowienia Konwencji, a tym bardziej po ratyfikacji Konwencji w 1993 r. i Protokołu w 1994 r.

Patrz m. in. orzeczenia:

1) wyrok SN z 26.06.1992 r.; uchwała SN z dnia 19.02.1997 r. (OSNKW 3-4/ 97/ 21);

2) orzeczenie TK z dnia 7.01.1992 r. (sygn. K 8/ 91, ZU 1992/ 5; OTK 1986–1995, t.3 (1992), cz. 1/5; OTK 1992, cz. I, s. 76-84);

3) wyrok NSA z dnia 20.11.1990 r., uznający zasadę bezpośredniego stosowania przy orzekaniu – i z pierwszeństwem przed ustawami krajowymi – postanowień Konwencji (OSP 1991/ BR 7-8/ 179);

Zakres czasowy obowiązywania Konwencji i Protokołu nr 1

Gwarancje dla obywateli Polski obejmują zdarzenia zaistniałe po dacie określonej w deklaracji rządu o uznaniu przez Polskę jurysdykcji Trybunału (ratyfikacji), a więc:

§ prawo do spokojnego korzystania z mienia (w przypadku praw określonych w Protokole dodatkowym nr 1): od 10 października 1994 r.;

§ prawo do sądu i prawo do niedyskryminacji (sama Konwencja): od 1 maja 1993 r.;

Jurysdykcja Trybunału w zakresie pozbawienia własności rozciąga się na rozpatrywanie zgodności z art. 1 Protokółu nr 1 decyzji wydanych po 10 października 1994 r. (decyzja ETPC z dnia 2000.09.14, Seligman v. Polska, sygn. 33583/ 96).

Wydaje się jednak, że nie powinno to dotyczyć decyzji o charakterze li tylko deklaratoryjnym (była to większość decyzji nacjonalizacyjnym), które same z siebie nie zmieniały materialnoprawnego stanu własności mienia.

Odebranie własności (faktyczne lub na mocy orzeczenia deklaratoryjnego lub konstytutywnego ???) lub innych praw rzeczowych jest z zasady aktem jednorazowym, więc jeśli miało miejsce przed wejściem w życie tego Protokołu, to nie powoduje już później (także po wejściu w życie Protokołu) stanu dalszego „trwającego naruszenia prawa" (decyzja ETPCU z dnia 1997.01.17, I.G. v. Polska i Niemcy, sygn. 31440/96, a także precedensowa sprawa Szecheny v. Węgry; X. v. Wlk. Brytania (10.12.1976, skarga nr 7379/76, DR 8/211).

W innych sprawach ETPC dopuszcza jednak możliwość wystąpienia stanu „trwającego naruszenia prawa": Agrotexim Hellas S.A. i in. v. Grecja, 12.02.1992, skarga nr 14807/89, DR 72/148; Papamichalopoulos i in. v. Grecja, 24.05.1993, A. 260-B, par. 46; Loizidou v. Turcja, 18.12.1996, RJD 1996, par. 41; Vasilescu v. Rumunia (orzeczenie z 22 maja 1998 r., 53/1997/837/1043, tzw. faktyczne wywłaszczenie ruchomości).

Szanse przed ETPC mają zatem jedynie ci, wobec których – przed lub już po wejściu w życie Protokołu nr 1 – zapadło orzeczenie bądź wyrok stwierdzające, że dokonane niegdyś przejęcie majątku było niezgodne z prawem.

Wniosek skarżącego do Ministra Sprawiedliwości lub Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego o wniesienie rewizji nadzwyczajnej przeciw prawomocnemu orzeczeniu NSA wydanemu przed wejściem w życie Konwencji (Protokołu) wobec Polski, nie stanowi środka odwoławczego w rozumieniu art. 26 Konwencji, ponieważ jest to środek o charakterze nadzwyczajnym, którego zastosowanie zależy od uznania władzy publicznej. W zw. z tym odrzucenie takiego wniosku, nawet jeśli miało już miejsce po wejściu w życie Konwencji (Protokołu) wobec Polski, nie stanowi ostatecznej decyzji, czy istotnego faktu, które mogłyby określić datę rozstrzygającą o dopuszczalności skargi do ETPC (decyzja ETPC z dnia 1998.03.04, Jedamski v. Polska, sygn. 29691/ 96).

W szczególnych jednak przypadkach skarga może zostać uznana przez Trybunał za dopuszczalną ratione temporis także wtedy, gdy odpowiednie przepisy prawa krajowego lub mające istotne znaczenie w sprawie orzecznictwo SN zostały wprowadzone przed data ratyfikacji Konwencji lub Protokołu nr 1 przez Polskę, stwarzając pewną stałą sytuację (Rudzińska v. Polska, decyzja ETPC z dnia 1999.09.07 sygn. 45223/ 99).

Polskie skargi w Strasburgu – statystyka od 1993 roku

Tylko 5% skarg do Trybunału jest wnoszonych przez adwokatów, pozostałe piszą sami poszkodowani. Na Konwencję częściej powołują się obywatel niż sądy (Coraz więcej polskich spraw w Strasburgu, Renata Krupa, „Rz”, 2001.12.07).

Statystyka orzeczeń Trybunału w sprawach ze skarg polskich obywateli w roku 2002

21 stwierdzenia naruszenia praw obywateli zagwarantowanych w Konwencji,
12 stwierdzenia braku naruszenia Konwencji,
9 wykreślone z wokandy (ugody, wycofanie skargi i inne przypadki).

Natomiast orzecznictwo polskich sądów w znikomym jeszcze stopniu odwołuje się do Konwencji (prof. Teresa Romer ze Stowarzyszenia sędziów "Justitia" na spotkaniu zorganizowanym przez Biuro Informacji Rady Europy w Polsce (W SKRÓCIE. Prosto ze Strasburga, „Rz”, 2002.12.07).

Statystyka skarg z Polski (1997-1999) (serwis OIRE w Warszawie)

Orzecznictwo polskich sądów bezpośrednio na podstawie postanowień Konwencji

Przykłady z ostatnich lat

· wyrok TK z dnia 14 marca 2000 (sygn. P 5/99, Z.U. 2000/ 2/ 60) w/s nacjonalizacji prywatnych gruntów zajętych pod drogi publiczne w dniu 1.1.1999 r. (art. 73 ust. 1, 4 i 5 ustawy z dnia z dnia 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji);

· postanowienie SN z dnia 1995.01.11 (sygn. III ARN 75/ 94, OSNAP 1995/ 9/ 106) w/s wniosku ubogiego o zwolnienie od kosztów sądowych a faktyczna odmowa prawa do sądu (art. 6 Konwencji);

· postanowienie SN z dnia 1996.06.13 (sygn. III ARN 5/96, OSNAP 1996/ 24/ 370) w/s błędnej oceny przekroczenia terminów zaskarżenia uchwały rady gminy jako powodującej zamknięcie skarżącemu drogi do merytorycznego rozpatrzenia sprawy cywilnej przez niezawisły sąd (art. 6 ust. 1 Konwencji);

Wnoszenie skargi do Trybunału

Warunki

Poza wyżej omówionym ograniczeniem właściwości temporalnej (czasowej) Trybunału, podamy tutaj krótko dalsze warunki formalne wymaganme od wnoszonej skargi:

1) skarga może dotyczyć wyłącznie takich naruszeń wspomnianych praw człowieka, które miały miejsce począwszy od daty wejścia w życie wobec Polski odpowiednio Konwencji lub Protokołu dodatkowego nr 1; w praktyce szanse mają zatem tylko ci, wobec których już po odpowiedniej z dwóch powyższych dat zostało wydane ostateczne orzeczenie pozbawiające mienia (decyzja administracyjna, bądź prawomocny wyrok sądu) lub – częściej – prawomocne orzeczenie stwierdzające nieważność uprzedniej decyzji nacjonalizacyjnej (art. 156 KPA) z powodu naruszenia polskiego prawa (orzeczenie takie działa bowiem z mocą wsteczną); w tej ostatniej sytuacji art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji chroni po prostu – formalnie nigdy nie utracone – prawo własności, a także nieprzedawnioną część (ostatnie 10 lat) roszczenia o utracone korzyści (odszkodowanie za korzystanie z mienia bez podstawy prawnej);

2) wymagane jest uprzednie wyczerpanie wszystkich istniejących w Polsce środków prawnych ochrony naruszonego prawa (art. 26 Konwencji); przyjmuje się jednak, że chodzi tu o środki skuteczne w praktyce*; wyjątkiem jest bezczynność lub przewlekłość postępowania krajowego;

3) nie uznaje się za skuteczny środek prawny wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy przez ten sam organ (Boldt v. Szwecja, 6.11.1989, skarga nr 15476, Collection 6/4370); !!! tej ew. fazy postępowania nie uwzględnia się przy obliczaniu 6-miesięcznego terminu;

4) wymagane jest uprzednie podniesienie w postępowaniach krajowych istoty zarzutów (w trybie prawa krajowego) podniesionych później w skardze do Trybunału (B. v. Francja, 25.03.1992, A. 232);

5) większości krajów nie jest wymagane uprzednie wnoszenie skargi o wznowienie zakończonego postępowania, ani skargi do Trybunału Konstytucyjnego (ze wzgl. na zakres kognicji tegoż);

6) jeśli skargę do Trybunału wniosło kilka osób, a tylko jedna z nich wyczerpała uprzednio skuteczne środki krajowe, Trybunał może badać całość skargi (Erdogan i in. v. Turcja, 16.01.1996, skarga nr 19807/92, DR 84-A/5);

7) termin biegnie od dnia doręczenia ostatecznego orzeczenia organu krajowego wraz z uzasadnieniem, o ile prawo to przewiduje (Worm v. Austria, 27.11.1995, skarga nr 22714/93, DR 83-A/17; P. v. Szwajcaria, 13.03.1984, skarga nr 9299/81, DR 36/20);

* Warunkiem dopuszczalności skargi do ETPC jest wyczerpanie przez skarżącego tylko takich środków odwoławczych, które są dostępne i wystarczająco pewne (skuteczne) w praktyce. Obowiązek udowodnienia, że środki takie były dostępne – ciąży na Państwie, którego dotyczy skarga. Skarżący, który wyczerpał określony środek odwoławczy będący w sposób oczywisty skuteczny i wystarczający nie musi korzystać także z innych dostępnych środków, które nie rokują szans powodzenia (decyzja ETPC z dnia 2001.10.16, Nowicka v. Polska, sygn. 30218/ 96).

Im wyższy organ toleruje naruszenie prawa, tym naruszenie jest poważniejsze (Irlandia v. Wlk. Brytania, raport seria B, vol. 23-I, 1976-1978, s. 395-6).

W razie wątpliwości nie należy zwlekać z wniesieniem skargi, aby nie przekroczyć terminu.

Tryb wnoszenia skargi

1) skargę należy wnieść w terminie ** 6 miesięcy od otrzymania ostatecznego rozstrzygnięcia; nie dotyczy to przypadku, gdy brak skutecznych krajowych środków prawnych i można wtedy równocześnie skarżyć na pozbawienie prawa do sądu;

2) skargę można sporządzić i wnieść samodzielnie, jednak wskazana jest pomoc prawnika lub potrzebne jest pewne obycie prawne i wytrwałość, żeby zrobić to skutecznie;

3) skargę można sporządzić w języku polskim; w tym samym języku ETPC prowadzi korespondencję ze skarżącym na pierwszych etapach rozpatrywania skargi, co trwa niestety do kilku lat;

Ostateczne rozpatrzenie skargi i wydanie wyroku zajmuje niekiedy nawet do 8 lat (tak to ma miejsce w przypadku obecnie rozpatrywanej pierwszej skargi zabużańskiej z 1993 roku);

** Gdy w prawie krajowym nie są dostępne żadne środki zaskarżenia, termin sześciu miesięcy do wniesienia skargi biegnie od zdarzenia, które doprowadziło do naruszenia Konwencji, jednakże gdy dotyczy to trwałej sytuacji, termin ten biegnie od końca (ustania) tej sytuacji (decyzja ETPC z dnia 1998.04.23, Chojak v. Polska, sygn. 32220/ 96).

Trybunał przyjął, że w prawie polskim brak jest skutecznego środka odwoławczego przeciwko przewlekłości postępowania cywilnego (decyzja ETPC z dnia 1998.01.14, Siemieńska-Kledzik v. Polska, sygn. 29680/ 96).

Tylko wyjątkowo już pierwszy list od skarżącego zostaje uznany za wystarczającą podstawę zarejestrowania skargi; w zasadzie liczy się jednak termin wniesienia pierwszego pisma do ETPC.

Patrz także publikacja eksperta: Informacje. Nowy Trybunał Praw Człowieka, Marek Antoni Nowicki („Rz”, 1998.11.06).

Jak złożyć skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu? (serwer „Rzeczpospolitej”)

Podmioty uprawnione do wniesienia skargi

Poza osobami fizycznymi, skargę może wnieść także stowarzyszenie, a nawet firma komercyjna (np. sprawa Autronic AG v. Austria, 22.05.1990, A. 178).

Skargę mogą wnieść także udziałowcy spółki, jeśli państwo pozbawiło ich kontroli nad władzami spółki (Agrotexim i in. v. Grecja, 24.10.1995, A. 330, par. 62-71).

Skargi nie może jednak wnieść żaden z organów władzy, na przykład gmina.

Poza samym pokrzywdzonym dopuszcza się wniesienie skargi przez jego bliskich; spadkobiercy są uznawania za samoistnie poszkodowanych, jako następcy prawni spadkodawcy.

Patrz także: pełnomocnicy skarżącego.

Pomoc finansowa na wynagrodzenie prawnika

Na etapie po doręczeniu skarżącemu uwag rządu skarżonego państwa (Polski), może on ubiegać się o pomoc finansową na opłacenie odpowiednio wysoko kwalifikowanego prawnika, którego obecność jest konieczna w razie uczestnictwa w rozprawie, a i w każdym innym przypadku ogromnie wskazana.

Tryb postępowania przez Trybunałem

Pełnomocnik skarżącego

W postępowaniu przed Komisją (obecnie Trybunałem) prawo reprezentowania skarżącego mają osoby, którym uprawnienie to przysługuje na podstawie prawa krajowego (Nielsen v. Dania, 28.11.1988, A. 144).

Śmierć skarżącego

W przypadku śmierci skarżącego, na jego (jej) miejsce w postępowaniu przed Trybunałem mogą zostać uprawnieni do wejścia bliscy krewni zmarłego (decyzja ETPC z dnia 2001.10.23, Goc v. Polska, sygn. 48001/ 99).

Skreślenie sprawy z listy

Poniżej przytoczono typowe przypadki skreślenie sprawy z listy przez Trybunał:

1) zawarcie ugody (porozumienia) ze skarżącym przez władze zaskarżonego Państwa (art. 39 Konwencji), o ile jej warunki czynią czyniło zadość poszanowaniu praw człowieka w rozumieniu Konwencji i jej protokółów (art. 37 ust. 1 (c) Konwencji in fine oraz zasada 62 Regulaminu Trybunału) (wyroki ETPC: z dnia 2000.12.21, Kliniecki v. Polska, sygn. 31387/ 96 i z dnia 2000.06.06, Mikulski v. Polska, sygn. 27914/ 95);

2) wycofanie skargi w związku z żądanym przez skarżącego stwierdzeniem nieważności decyzji nacjonalizacyjnej (decyzja ETPCU z dnia 1996.04.12, Kirchmayer v. Polska, sygn. 25791/94; M.A. Nowicki, „Rz”, 1996.05.25);

3) brak odpowiedzi skarżącego na zaproszenie do odpowiedzi na opinie przedstawione w sprawie przez rząd RP (trzy listy, w tym dwa polecone) stwarza domniemanie (art. 30 ust. 1 (a) i (c) Konwencji), że skarżący nie zamierza podtrzymywać skargi i tym samym jej dalsze rozpatrywanie nie jest uzasadnione. Powoduje to skreślenie sprawy z listy (decyzja ETP z dnia 1997.09.10, Ćwirko-Godycki v. Polska, sygn. 26751/ 95);.

4) upublicznienie przez skarżącego tajnej informacji dotyczącej postępowania (decyzja o przedstawieniu sprawy pozwanemu rządowi) (art. 30 ust. 1 (c) Konwencji) (decyzja ETPC z dnia 1996.03.05, Drozd v. Polska, sygn. 25403/94; M.A. Nowicki, „Rz”, 1996.03.18).

Orzecznictwo Trybunału – przykłady orzeczeń wobec Polski i innych krajów

Poniżej przytoczono i krótko omówiono kilkadziesiąt wybranych wyroków ETPC dotyczących obu wyżej wspomnianych praw. Podano także odsyłacze internetowe do pełnych omówień wyroków zamieszczonych na serwerach Ośrodka Informacji Rady Europy w Warszawie i archiwum internetowego „Rzeczpospolitej”.

Ze względu na krótki dotychczasowy „staż” Polski, większość z wyroków dotyczy innych krajów, ale mogą one być odpowiednio odnoszone także do Polski.

Orzeczenia wydane na korzyść skarżących wyróżniono kolorem zielonym (zdecydowana większość wśród polskich skarg), zaś orzeczenia wydane na niekorzyść skarżących – kolorem brązowym.

Orzeczenia omówiono w kolejności od najnowszych (w ramach poszczególnych sekcji).

Prawo do spokojnego korzystania z mienia

Art. 1 Konwencji. OCHRONA WŁASNOŚCI

Każda osoba fizyczna i prawna ma prawo do poszanowania swego mienia. Nikt nie może być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym i na warunkach przewidzianych przez ustawę oraz zgodnie z ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego. Powyższe postanowienia nie będą jednak w żaden sposób naruszać prawa państwa do stosowania takich ustaw, jakie uzna za konieczne do uregulowania sposobu korzystania z własności zgodnie z interesem powszechnym lub w celu zabezpieczenia uiszczania podatków bądź innych należności lub kar pieniężnych.

Orzecznictwo strasburskiego przyjmuje, że:

1) prawo do spokojnego korzystania z mienia (art. 1 Protokołu nr 1) obejmuje nie tylko własność, ale także wszelkie prawa majątkowe.

2) pozbawienie własności ma zwykle charakter jednorazowy, aczkolwiek niekiedy zdarza się także tzw. trwające naruszenie własności (...);

3) w razie wywłaszczenia, nie gwarantuje się pełnego odszkodowania (w tym zakresie dalej idzie Konstytucja RP z 1997 r.), jednak odszkodowanie winno:

a) pozostawać w rozsądnej proporcji do wartości mienia,

b) obejmować szkody (utracone korzyści) za okres pozbawienia własności,

c) powinno zostać wypłacone w rozsądnym terminie (Guillemin v. Francja, 21.02.1997, RJD 1997, par. 54).

Osoba zaskarżająca naruszenie jej praw majątkowych musi udowodnić, że takie prawo istniało. "Mienie" - w rozumieniu art. 1 Protokółu nr 1 do Konwencji - może być albo "istniejącym mieniem" albo wierzytelnością, co do którego skarżący może twierdzić, iż ma przynajmniej "prawnie uzasadnione oczekiwanie" uzyskania efektywnego korzystania z prawa majątkowego (decyzja ETPC z dnia 1999.12.09, Szyszkiewicz v. Polska, sygn. 33576/ 96).

Możliwy jest zbieg naruszenia prawa własności (art. 1 Protokołu nr 1) z naruszeniem prawa do sądu w rozsądnym terminie (Poiss v. Austria, 23.04.1987, A. 117, par. 66; Raimondo v. Włochy, 22.02.1994, A. 281-A).

Patrz także Konstytucja RP z 1997 roku: art. 45 ust. 1, art. 20, art. 21, art. 31 ust. 3, art. 46, art. 64.

Piśmiennictwo: Prawo własności w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z perspektywy polskiej, F. Zoll, PS 5/98

Orzecznictwo w sprawach przeciwko Polsce

Skarga w/s pozbawienia możliwości realizacji uprawnień zabużańskich

[ 19 grudnia 2002 ]

Trybunał ogłosił wstępne rozstrzygnięcie o dopuszczalności skargi. Nie przesądza ono jednak definitywnie o ostatecznym wyroku w polskiej sprawie. Patrz: Skarga dopuszczalna. Trybunał w Strasburgu o roszczeniach zabużan, Ż.S., D.FR („Rz”, 2002.12.21).

Pierwszy polski wielki sukces w sprawie reprywatyzacyjnej!

[ 2 lipca 2002 ]

Precedensowym wyrokiem (na razie tylko w jęz. francuskim) z dnia 2 lipca 2002 r. Trybunał w Strasburgu nakazał państwu polskiemu zwrot trzypiętrowej kamienicy w Łomży spadkobiercy jej dawnego właściciela, a ponadto wypłacenie mu odszkodowania kwoty prawie 500.000 zł za naruszenie przez władze publiczne jego prawa własności.

Państwo objęło kamienicę w posiadanie w 1945 roku, przy czym formalnie kamienicę wywłaszczono dopiero w 1952 r., ale właściciele nie przyjęli odszkodowania. Wywłaszczenie było jednak bezprawne, co w 1992 r. potwierdziła decyzja stwierdzającą nieważność decyzji wywłaszczeniowej (art. 156 KPA), w 1993 r. utrzymana w mocy prawomocnym wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wkrótce skarb państwa wniósł do sądu zasiedzenie kamienicy. Przez kolejnych 9 lat zajmująca prywatny budynek policja nie opuściła budynku.

Właściciel wniósł skargę przeciwko Polsce do Trybunału w Strasburgu na przewlekłość postępowania sądowego (trwało 9 lat) i naruszenie przez Polskę jego prawa własności. W 2001 roku Trybunał orzekł naruszenie prawa własności, przyznał wstępnie kwotę 15.000 zł za szkody moralne i zwrot kosztów procesu 25.000 zł oraz wyznaczył stronom pół roku na zawarcie ugody obejmującej zwrot nieruchomości, odszkodowanie za dotychczasowe korzystanie z niej przez państwo oraz zadośćuczynienie za szkody moralne.

Trybunał uznał, że pozbawienie własności w rozumieniu art. 1 ust. 1 Protokołu Nr 1 do Konwencji może być uzasadnione jedynie wtedy, gdy zostanie udowodnione, ze nastąpiło w interesie publicznym i na warunkach przewidzianych przez ustawę. Co więcej, jakakolwiek ingerencja musi zachowywać właściwą równowagę pomiędzy wymogami interesu ogólnego społeczeństwa i potrzeba ochrony fundamentalnych praw jednostki. Owa niezbędna równowaga nie jest zachowana, jeśli na osobę, której to dotyczy, nakłada się osobiste i nadmierne ciężary. W niniejszej sprawie Trybunał nie dostrzegł jednak jakiegokolwiek interesu publicznego, który mógłby uzasadniać pozbawienie własności.

Po kilku miesiącach, w końcu 2001 r. policja opuściła wreszcie budynek. Właściciel żądał jednak jego zwrotu w stanie, w jakim niegdyś zabrano go jego ojcu. Nie zamierzał pokrywać znacznych kosztów przywrócenia budynku do stanu sprzed jego adaptacji do szczególnych potrzeb policji. Mimo przedłużenia przez Trybunał terminu o dalsze pół roku do zawarcia ugody nie doszło.

Trybunał wrócił więc po roku do sprawy, nakazując władzom Polski zwrot nieruchomości w ciągu trzech miesięcy pod rygorem zapłaty kwoty dalszych 480.000 złotych, niezależnie od nakazania zwrotu samego budynku.

Tę pierwszą wygraną przez polskiego obywatela w Strasburgu sprawę o zwrot nieruchomości prowadziła mec. Agnieszka Zemke, radca prawny z Białegostoku, która obecnie reprezentuje w Strasburgu także kilku innych skarżących. Deklaruje, że w większości przypadków nie musi jeździć na rozprawy do Strasburga – skutecznie prowadzi korespondencyjnie.

Patrz publikacje w tej sprawie:

Rz, 2002.07.03, Trybunał strasburski nakazuje Polsce płacić. Wysokie odszkodowanie za naruszenie prawa własności, Renata Kowalska, Elżbieta Południk
Rz, 2001.06.20, Dwie sprawy, dwie przegrane; Przestroga dla władzy Krystyna Chrupkowa, Andrzej Kaliński K.C.

§ Rz, 2002.01.02, Spadkobiercy nieruchomości w centrum Łomży nie chcą jej zwrotu bez zadośćuczynienia. Kamienica czeka na właścicieli, Elżbieta Południk

Rz, 2000.05.24, Rozprawa w polskiej sprawie. Poszanowanie prawa do własności, Mirosław Łuczka

· Przegląd orzecznictwa, M. A. Nowicki, Palestra 2001/ 11-12/ 131.

2. Druga ze sprawa opisanych w powyższym artykule została omówiona w sekcji „Prawo do sądu”.

Orzecznictwo w sprawach przeciwko innym krajom

Belvedere Alberghiera S.R.L. v. Włochy (orzeczenie z 30 maja 2000 r., Izba (Sekcja) II, skarga nr 31524/ 96)

Skutki prawne bezprawnego wywłaszczenia: wg przepisów państwa włoskiego "własność prywatna bezprawnie wyznaczona do wywłaszczenia, a następnie nielegalnie zabudowana, staje się wraz z zakończeniem prac budowlanych własnością publiczną" (Grunt nielegalnie zabrany przez władze, Marek A. Nowicki, „Rz”, 2000.08.11).

Papachelas v. Grecja