R-Serwis
www.Reprywatyzacja.info.pl
do strony głównej

 


Konwencja Praw Człowieka i Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu


Konwencja i Trybunał w Strasburgu

Wprowadzenie

Ochrona praw majątkowych w Konwencji

Odpowiedzialność Państwa – strony

Odszkodowania, zadośćuczynienia za krzywdy i koszty zasądzane przez Trybunał (przykłady)

Zakres ochrony Konwencji na terenie Polski

Miejsce Konwencji w polskim prawie krajowym

Zakres czasowy obowiązywania Konwencji i Protokołu nr 1

Polskie skargi w Strasburgu – statystyka od 1993 roku

Orzecznictwo polskich sądów bezpośrednio na podstawie postanowień Konwencji

Wnoszenie skargi do Trybunału

Warunki

Tryb wnoszenia skargi

Podmioty uprawnione do wniesienia skargi

Pomoc finansowa na wynagrodzenie prawnika

Tryb postępowania przez Trybunałem

Pełnomocnik skarżącego

Śmierć skarżącego

Skreślenie sprawy z listy

Orzecznictwo Trybunału – przykłady orzeczeń wobec Polski i innych krajów

Prawo do spokojnego korzystania z mienia

Prawo do sądu w rozsądnym terminie w sprawach cywilnych

Prawo do niedyskryminacji

Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich w Brukseli

Serwisy internetowe

Patrz także

Kontakt

 


Konwencja i Trybunał w Strasburgu

Wprowadzenie

Konwencja i Protokół dodatkowy nr 1:

§         Protokół dodatkowy nr 1 do Konwencji – sporządzony w Paryżu dnia 20 marca 1952 r. (Dz. U. nr 1995.36.175 z dnia 18 kwietnia 1995 r.)

 

Europejski Trybunał Praw Człowieka w Strasburgu (dalej: Trybunał lub ETPC, w 1998 roku zastąpił dotychczasową Komisję Praw Człowieka) orzeka w sprawach skarg wnoszonych przez obywateli przeciwko państwom – stronom europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (Konwencja) na naruszenie praw człowieka zagwarantowanych w Konwencji oraz protokołach dodatkowych do Konwencji.

Strasburg w statystyce [rok 1996], MAN („Rz”, 1997.01.25)

Ochrona praw majątkowych w Konwencji

W sprawach reprywatyzacyjnych podstawowe znaczenie mają dwa prawa człowieka chronione przez Konwencję i Protokół dodatkowy nr 1 do Konwencji (dalej: Protokół nr 1):

·         prawo do spokojnego korzystania z mienia (art. 1 Protokołu nr 1);

·         prawo do sądu w rozsądnym terminie w sprawach cywilnych (art. 6 ust. 1 Konwencji);

·         prawo do niedyskryminacji (art. 14 Konwencji); por. także Konstytucja RP (art. 32 ust. 1);

Odpowiedzialność Państwa – strony

Państwo odpowiada nie tylko za działania (zaniechania) rządu, ale także sądów, parlamentu, organów samorządów terytorialnych i innych władz publicznych, zaistniałe po dacie określonej w deklaracji rządu o uznaniu prawa obywateli państwa do wnoszenia skarg do Trybunału.

W przypadku, gdy Państwo – na mocy umowy międzynarodowej – przekazało niektóre spośród swoich uprawnień organizacjom międzynarodowym, która uniemożliwia temu państwu wypełnienie wcześniejszych zobowiązań z Konwencji, ponosi wobec swoich obywateli odpowiedzialność za niewypełnienie tych wcześniejszych zobowiązań (Heinz v. Austria i inne państwa, 10.1.1994 r., skarga nr 21090/92, DR 76-A-125; M.&Co v. Niemcy, 9.2.1990, skarga nr 13258/87, DR 64/138).

Odszkodowania, zadośćuczynienia za krzywdy i koszty zasądzane przez Trybunał (przykłady)

W przypadku uznania skargi za zasadną, Trybunał może zasądzić na rzecz skarżącego od jego Państwa (rządu):

·         odszkodowanie

·         zadośćuczynienie za krzywdy moralne (w przypadku dotychczasowych polskich spraw największe odszkodowanie wyniosło o 50.000 zł);

·         zwrot kosztów poniesionych przez skarżącego,

W razie nie zapłacenia zasądzony kwot w terminie, należą się odsetki, w wysokości około 7% rocznie.

Poniżej podano przykładowe kwoty zadośćuczynień zasądzonych przez ETPC w ostatnich latach od różnych krajów w związku z ingerencja w prawo własności (poczynając od wyroków najnowszych):

·         400.000 zł zadośćuczynienia od rządu polskiego (Strasburg o przewlekłości postępowań. Coraz wyższe zadośćuczynienia, AIS, „Rz”, 2002.11.14);

·         500.000 zł odszkodowania (poza samym nakazem zwrotu trzypiętrowej kamienicy w Łomży) (wyrok z dnia 2 lipca 2002, Zwierzyński v. Polska, Trybunał strasburski nakazuje Polsce płacić. Wysokie odszkodowanie za naruszenie prawa własności, Renata Kowalska, Elżbieta Południk „Rz”, 2002.07.03);

·         500.000 USD (ok. 2 mln PLN) odszkodowanie (płatne w terminie 6 m-cy) za wiejski dom znacjonalizowany z pogwałceniem prawa, utracone korzyści (niemożność rozporządzania odebranym mieniem), straty moralne i poniesione koszty sądowe (Brumarescu v. Rumunia, precedensowy wyrok ostateczny Wielkiej Izby z dnia 24 stycznia 2001 r., skarga nr 28342/ 95; Trybunał w Strasburgu zasądził odszkodowanie, Krzysztof Bień, „Rz”, 2001.03.23); we wcześniejszym wyroku wstępnym z dnia 28 października 1999 (uzasadnienie w jęz. ang.) Trybunał nie zasądził odszkodowania licząc na ugodę stron, do czego jednak nie doszło;

·         90.000 koron norweskich (ok. 250.000 PLN) („Bergens Tidende” [gazeta] i inni v. Norwegia, 2000);

·         90.000 Fr (ok. 53.000 PLN) dla każdego ze skarżących (za nieusprawiedliwione okresy zwłoki procesu) (wyrok TS w sprawie: Pellisier i Sassi v. Francja, 1999);

·         13 mln lirów (ok. 2,6 mln PLN) odszkodowania plus 30 mln lirów (ok. 6 mln PLN) za szkody moralne (Scollo v. Włochy, 1995);

Niektóre z powyższych danych przytoczono na podstawie ksiązki: Natura praw człowieka. Strasburskie standardy ich ochrony, A. Redelbach (TNOiK, Toruń 2001, s. 108). Pozostałe dane pochodzą z różnych publikacji „Rz”.

Kwoty przeliczono na złote polskie (PLN) wg kursów walut na dzień 1.1.2002.


Zakres ochrony Konwencji na terenie Polski

Miejsce Konwencji w polskim prawie krajowym

Począwszy od wejścia w życie w 1997 r. nowej Konstytucji, Konwencja wraz z protokołami dodatkowymi, jako ratyfikowana umowa międzynarodowa, obowiązuje także w krajowym porządku prawnym i to – podobnie jak Konstytucja – jest stosowana bezpośrednio i z pierwszeństwem przed zwykłymi ustawami krajowymi (art.91 ust. 1 i 2 w zw. z art. 241 ust. 1 Konstytucji z 1997 roku).

Konwencja powinna być zatem uwzględniana przy orzekaniu przez polskie sądy; stało się tak zresztą jeszcze przed wejściem w życie Konstytucji z 1997 r. Kształtuje także bezpośrednio na prawa obywatelskie.

Wcześniej miejsce Konwencji w polskim prawie krajowym nie było jednoznacznie określone. Już jednak od 1990 roku wtedy polskie orzecznictwo (NSA, SN, TK) zaczęło w różnym stopniu uwzględniać postanowienia Konwencji, a tym bardziej po ratyfikacji Konwencji w 1993 r. i Protokołu w 1994 r.

Patrz m. in. orzeczenia:

1)       wyrok SN z 26.06.1992 r.; uchwała SN z dnia 19.02.1997 r. (OSNKW 3-4/ 97/ 21);

2)       orzeczenie TK z dnia 7.01.1992 r. (sygn. K 8/ 91, ZU 1992/ 5; OTK 1986–1995, t.3 (1992), cz. 1/5; OTK 1992, cz. I, s. 76-84);

3)       wyrok NSA z dnia 20.11.1990 r., uznający zasadę bezpośredniego stosowania przy orzekaniu – i z pierwszeństwem przed ustawami krajowymi – postanowień Konwencji (OSP 1991/ BR 7-8/ 179);

Zakres czasowy obowiązywania Konwencji i Protokołu nr 1

Gwarancje dla obywateli Polski obejmują zdarzenia zaistniałe po dacie określonej w deklaracji rządu o uznaniu przez Polskę jurysdykcji Trybunału (ratyfikacji), a więc:

§         prawo do spokojnego korzystania z mienia (w przypadku praw określonych w Protokole dodatkowym nr 1): od 10 października 1994 r.;

§         prawo do sądu i prawo do niedyskryminacji (sama Konwencja): od 1 maja 1993 r.;

Jurysdykcja Trybunału w zakresie pozbawienia własności rozciąga się na rozpatrywanie zgodności z art. 1 Protokółu nr 1 decyzji wydanych po 10 października 1994 r. (decyzja ETPC z dnia 2000.09.14, Seligman v. Polska, sygn. 33583/ 96).

Wydaje się jednak, że nie powinno to dotyczyć decyzji o charakterze li tylko deklaratoryjnym (była to większość decyzji nacjonalizacyjnym), które same z siebie nie zmieniały materialnoprawnego stanu własności mienia.

Odebranie własności (faktyczne lub na mocy orzeczenia deklaratoryjnego lub konstytutywnego ???) lub innych praw rzeczowych jest z zasady aktem jednorazowym, więc jeśli miało miejsce przed wejściem w życie tego Protokołu, to nie powoduje już później (także po wejściu w życie Protokołu) stanu dalszego „trwającego naruszenia prawa" (decyzja ETPCU z dnia 1997.01.17, I.G. v. Polska i Niemcy, sygn. 31440/96, a także precedensowa sprawa Szecheny v. Węgry; X. v. Wlk. Brytania (10.12.1976, skarga nr 7379/76, DR 8/211).

W innych sprawach ETPC dopuszcza jednak możliwość wystąpienia stanu „trwającego naruszenia prawa": Agrotexim Hellas S.A. i in. v. Grecja, 12.02.1992, skarga nr 14807/89, DR 72/148; Papamichalopoulos i in. v. Grecja, 24.05.1993, A. 260-B, par. 46; Loizidou v. Turcja, 18.12.1996, RJD 1996, par. 41; Vasilescu v. Rumunia (orzeczenie z 22 maja 1998 r., 53/1997/837/1043, tzw. faktyczne wywłaszczenie ruchomości).

Szanse przed ETPC mają zatem jedynie ci, wobec których – przed lub już po wejściu w życie Protokołu nr 1 – zapadło orzeczenie bądź wyrok stwierdzające, że dokonane niegdyś przejęcie majątku było niezgodne z prawem.

Wniosek skarżącego do Ministra Sprawiedliwości lub Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego o wniesienie rewizji nadzwyczajnej przeciw prawomocnemu orzeczeniu NSA wydanemu przed wejściem w życie Konwencji (Protokołu) wobec Polski, nie stanowi środka odwoławczego w rozumieniu art. 26 Konwencji, ponieważ jest to środek o charakterze nadzwyczajnym, którego zastosowanie zależy od uznania władzy publicznej. W zw. z tym odrzucenie takiego wniosku, nawet jeśli  miało już miejsce po wejściu w życie Konwencji (Protokołu) wobec Polski, nie stanowi ostatecznej decyzji, czy istotnego faktu, które mogłyby określić datę rozstrzygającą o dopuszczalności skargi do ETPC (decyzja ETPC z dnia 1998.03.04, Jedamski v. Polska, sygn. 29691/ 96).

W szczególnych jednak przypadkach skarga może zostać uznana przez Trybunał za dopuszczalną ratione temporis także wtedy, gdy odpowiednie przepisy prawa krajowego lub mające istotne znaczenie w sprawie orzecznictwo SN zostały wprowadzone przed data ratyfikacji Konwencji lub Protokołu nr 1 przez Polskę, stwarzając pewną stałą sytuację (Rudzińska v. Polska, decyzja ETPC z dnia 1999.09.07 sygn. 45223/ 99).

Polskie skargi w Strasburgu – statystyka od 1993 roku

Tylko 5% skarg do Trybunału jest wnoszonych przez adwokatów, pozostałe piszą sami poszkodowani. Na Konwencję częściej powołują się obywatel niż sądy (Coraz więcej polskich spraw w Strasburgu, Renata Krupa, „Rz”, 2001.12.07).

Statystyka orzeczeń Trybunału w sprawach ze skarg polskich obywateli w roku 2002

Natomiast orzecznictwo polskich sądów w znikomym jeszcze stopniu odwołuje się do Konwencji (prof. Teresa Romer ze Stowarzyszenia sędziów "Justitia" na spotkaniu zorganizowanym przez Biuro Informacji Rady Europy w Polsce (W SKRÓCIE. Prosto ze Strasburga, „Rz”, 2002.12.07).

Statystyka skarg z Polski (1997-1999) (serwis OIRE w Warszawie)

Orzecznictwo polskich sądów bezpośrednio na podstawie postanowień Konwencji

Przykłady z ostatnich lat

·         wyrok TK z dnia 14 marca 2000 (sygn. P 5/99, Z.U. 2000/ 2/ 60) w/s nacjonalizacji prywatnych gruntów zajętych pod drogi publiczne w dniu 1.1.1999 r. (art. 73 ust. 1, 4 i 5 ustawy z dnia z dnia 13 października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację publiczną (art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji);

·         postanowienie SN z dnia 1995.01.11 (sygn. III ARN 75/ 94, OSNAP 1995/ 9/ 106) w/s wniosku ubogiego o zwolnienie od kosztów sądowych a faktyczna odmowa prawa do sądu (art. 6 Konwencji);

·         postanowienie SN z dnia 1996.06.13 (sygn. III ARN 5/96, OSNAP 1996/ 24/ 370) w/s błędnej oceny przekroczenia terminów zaskarżenia uchwały rady gminy jako powodującej zamknięcie skarżącemu drogi do merytorycznego rozpatrzenia sprawy cywilnej przez niezawisły sąd (art. 6 ust. 1 Konwencji);


Wnoszenie skargi do Trybunału

Warunki

Poza wyżej omówionym ograniczeniem właściwości temporalnej (czasowej) Trybunału, podamy tutaj krótko dalsze warunki formalne wymaganme od wnoszonej skargi:

1)       skarga może dotyczyć wyłącznie takich naruszeń wspomnianych praw człowieka, które miały miejsce począwszy od daty wejścia w życie wobec Polski odpowiednio Konwencji lub Protokołu dodatkowego nr 1; w praktyce szanse mają zatem tylko ci, wobec których już po odpowiedniej z dwóch powyższych dat zostało wydane ostateczne orzeczenie pozbawiające mienia (decyzja administracyjna, bądź prawomocny wyrok sądu) lub – częściej – prawomocne orzeczenie stwierdzające nieważność uprzedniej decyzji nacjonalizacyjnej (art. 156 KPA) z powodu naruszenia polskiego prawa (orzeczenie takie działa bowiem z mocą wsteczną); w tej ostatniej sytuacji art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji chroni po prostu – formalnie nigdy nie utracone – prawo własności, a także nieprzedawnioną część (ostatnie 10 lat) roszczenia o utracone korzyści (odszkodowanie za korzystanie z mienia bez podstawy prawnej);

2)       wymagane jest uprzednie wyczerpanie wszystkich istniejących w Polsce środków prawnych ochrony naruszonego prawa (art. 26 Konwencji); przyjmuje się jednak, że chodzi tu o środki skuteczne w praktyce*; wyjątkiem jest bezczynność lub przewlekłość postępowania krajowego;

3)       nie uznaje się za skuteczny środek prawny wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy przez ten sam organ (Boldt v. Szwecja, 6.11.1989, skarga nr 15476, Collection 6/4370); !!! tej ew. fazy postępowania nie uwzględnia się przy obliczaniu 6-miesięcznego terminu;

4)       wymagane jest uprzednie podniesienie w postępowaniach krajowych istoty zarzutów (w trybie prawa krajowego) podniesionych później w skardze do Trybunału (B. v. Francja, 25.03.1992, A. 232);

5)       większości krajów nie jest wymagane uprzednie wnoszenie skargi o wznowienie zakończonego postępowania, ani skargi do Trybunału Konstytucyjnego (ze wzgl. na zakres kognicji tegoż);

6)       jeśli skargę do Trybunału wniosło kilka osób, a tylko jedna z nich wyczerpała uprzednio skuteczne środki krajowe, Trybunał może badać całość skargi (Erdogan i  in. v. Turcja, 16.01.1996, skarga nr 19807/92, DR 84-A/5);

7)       termin biegnie od dnia doręczenia ostatecznego orzeczenia organu krajowego wraz z uzasadnieniem, o ile prawo to przewiduje (Worm v. Austria, 27.11.1995, skarga nr 22714/93, DR 83-A/17; P. v. Szwajcaria, 13.03.1984, skarga nr 9299/81, DR 36/20);

* Warunkiem dopuszczalności skargi do ETPC jest wyczerpanie przez skarżącego tylko takich środków odwoławczych, które są dostępne i wystarczająco pewne (skuteczne) w praktyce. Obowiązek udowodnienia, że środki takie były dostępne – ciąży na Państwie, którego dotyczy skarga. Skarżący, który wyczerpał określony środek odwoławczy będący w sposób oczywisty skuteczny i wystarczający nie musi korzystać także z innych dostępnych środków, które nie rokują szans powodzenia (decyzja ETPC z dnia 2001.10.16, Nowicka v. Polska, sygn. 30218/ 96).

Im wyższy organ toleruje naruszenie prawa, tym naruszenie jest poważniejsze (Irlandia v. Wlk. Brytania, raport seria B, vol. 23-I, 1976-1978, s. 395-6).

W razie wątpliwości nie należy zwlekać z wniesieniem skargi, aby nie przekroczyć terminu.

Tryb wnoszenia skargi

1)       skargę należy wnieść w terminie ** 6 miesięcy od otrzymania ostatecznego rozstrzygnięcia; nie dotyczy to przypadku, gdy brak skutecznych krajowych środków prawnych i można wtedy równocześnie skarżyć na pozbawienie prawa do sądu;

2)       skargę można sporządzić i wnieść samodzielnie, jednak wskazana jest pomoc prawnika lub potrzebne jest pewne obycie prawne i wytrwałość, żeby zrobić to skutecznie;

3)       skargę można sporządzić w języku polskim; w tym samym języku ETPC prowadzi korespondencję ze skarżącym na pierwszych etapach rozpatrywania skargi, co trwa niestety do kilku lat;

Ostateczne rozpatrzenie skargi i wydanie wyroku zajmuje niekiedy nawet do 8 lat (tak to ma miejsce w przypadku obecnie rozpatrywanej pierwszej skargi zabużańskiej z 1993 roku);

** Gdy w prawie krajowym nie dostępne żadne środki zaskarżenia, termin sześciu miesięcy do wniesienia skargi biegnie od zdarzenia, które doprowadziło do naruszenia Konwencji, jednakże gdy dotyczy to trwałej sytuacji, termin ten biegnie od końca (ustania) tej sytuacji (decyzja ETPC z dnia 1998.04.23, Chojak v. Polska, sygn. 32220/ 96).

Trybunał przyjął, że w prawie polskim brak jest skutecznego środka odwoławczego przeciwko przewlekłości postępowania cywilnego (decyzja ETPC z dnia 1998.01.14, Siemieńska-Kledzik v. Polska, sygn. 29680/ 96).

Tylko wyjątkowo już pierwszy list od skarżącego zostaje uznany za wystarczającą podstawę zarejestrowania skargi; w zasadzie liczy się jednak termin wniesienia pierwszego pisma do ETPC.

Patrz także publikacja eksperta: Informacje. Nowy Trybunał Praw Człowieka, Marek Antoni Nowicki („Rz”, 1998.11.06).

Jak złożyć skargę do Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu? (serwer „Rzeczpospolitej”)

Podmioty uprawnione do wniesienia skargi

Poza osobami fizycznymi, skargę może wnieść także stowarzyszenie, a nawet firma komercyjna (np. sprawa Autronic AG v. Austria, 22.05.1990, A. 178).

Skargę mogą wnieść także udziałowcy spółki, jeśli państwo pozbawiło ich kontroli nad władzami spółki (Agrotexim i in. v. Grecja, 24.10.1995, A. 330, par. 62-71).

Skargi nie może jednak wnieść żaden z organów władzy, na przykład gmina.

Poza samym pokrzywdzonym dopuszcza się wniesienie skargi przez jego bliskich; spadkobiercy są uznawania za samoistnie poszkodowanych, jako następcy prawni spadkodawcy.

Patrz także: pełnomocnicy skarżącego.

Pomoc finansowa na wynagrodzenie prawnika

Na etapie po doręczeniu skarżącemu uwag rządu skarżonego państwa (Polski), może on ubiegać się o pomoc finansową na opłacenie odpowiednio wysoko kwalifikowanego prawnika, którego obecność jest konieczna w razie uczestnictwa w rozprawie, a i w każdym innym przypadku ogromnie wskazana.


Tryb postępowania przez Trybunałem

Pełnomocnik skarżącego

W postępowaniu przed Komisją (obecnie Trybunałem) prawo reprezentowania skarżącego mają osoby, którym uprawnienie to przysługuje na podstawie prawa krajowego (Nielsen v. Dania, 28.11.1988, A. 144).

Śmierć skarżącego

W przypadku śmierci skarżącego, na jego (jej) miejsce w postępowaniu przed Trybunałem mogą zostać uprawnieni do wejścia bliscy krewni zmarłego (decyzja ETPC z dnia 2001.10.23, Goc v. Polska, sygn. 48001/ 99).

Skreślenie sprawy z listy

Poniżej przytoczono typowe przypadki skreślenie sprawy z listy przez Trybunał:

1)       zawarcie ugody (porozumienia) ze skarżącym przez władze zaskarżonego Państwa (art. 39 Konwencji), o ile jej warunki czynią czyniło zadość poszanowaniu praw człowieka w rozumieniu Konwencji i jej protokółów (art. 37 ust. 1 (c) Konwencji in fine oraz zasada 62 Regulaminu Trybunału) (wyroki ETPC: z dnia 2000.12.21, Kliniecki v. Polska, sygn. 31387/ 96 i z dnia 2000.06.06, Mikulski v. Polska, sygn. 27914/ 95);

2)       wycofanie skargi w związku z żądanym przez skarżącego stwierdzeniem nieważności decyzji nacjonalizacyjnej (decyzja ETPCU z dnia 1996.04.12, Kirchmayer v. Polska, sygn. 25791/94; M.A. Nowicki,  „Rz”, 1996.05.25);

3)       brak odpowiedzi skarżącego na zaproszenie do odpowiedzi na opinie przedstawione w sprawie przez rząd RP (trzy listy, w tym dwa polecone) stwarza domniemanie (art. 30 ust. 1 (a) i (c) Konwencji), że skarżący nie zamierza podtrzymywać skargi i tym samym jej dalsze rozpatrywanie nie jest uzasadnione. Powoduje to skreślenie sprawy z listy (decyzja ETP z dnia 1997.09.10, Ćwirko-Godycki v. Polska, sygn. 26751/ 95);.

4)       upublicznienie przez skarżącego tajnej informacji dotyczącej postępowania (decyzja o przedstawieniu sprawy pozwanemu rządowi) (art. 30 ust. 1 (c) Konwencji) (decyzja ETPC z dnia 1996.03.05, Drozd v. Polska, sygn. 25403/94; M.A. Nowicki, „Rz”, 1996.03.18).


Orzecznictwo Trybunału – przykłady orzeczeń wobec Polski i innych krajów

Poniżej przytoczono i krótko omówiono kilkadziesiąt wybranych wyroków ETPC dotyczących obu wyżej wspomnianych praw. Podano także odsyłacze internetowe do pełnych omówień wyroków zamieszczonych na serwerach Ośrodka Informacji Rady Europy w Warszawie i archiwum internetowego „Rzeczpospolitej”.

Ze względu na krótki dotychczasowy „staż” Polski, większość z wyroków dotyczy innych krajów, ale mogą one być odpowiednio odnoszone także do Polski.

Orzeczenia wydane na korzyść skarżących wyróżniono kolorem zielonym (zdecydowana większość wśród polskich skarg), zaś orzeczenia wydane na niekorzyść skarżących – kolorem brązowym.

Orzeczenia omówiono w kolejności od najnowszych (w ramach poszczególnych sekcji).


Prawo do spokojnego korzystania z mienia

Art. 1 Konwencji. OCHRONA WŁASNOŚCI

Każda osoba fizyczna i prawna ma prawo do poszanowania swego mienia. Nikt nie może być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie publicznym i na warunkach przewidzianych przez ustawę oraz zgodnie z ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego. Powyższe postanowienia nie będą jednak w żaden sposób naruszać prawa państwa do stosowania takich ustaw, jakie uzna za konieczne do uregulowania sposobu korzystania z własności zgodnie z interesem powszechnym lub w celu zabezpieczenia uiszczania podatków bądź innych należności lub kar pieniężnych.

 

Orzecznictwo strasburskiego przyjmuje, że:

1)       prawo do spokojnego korzystania z mienia (art. 1 Protokołu nr 1) obejmuje nie tylko własność, ale także wszelkie prawa majątkowe.

2)       pozbawienie własności ma zwykle charakter jednorazowy, aczkolwiek niekiedy zdarza się także tzw. trwające naruszenie własności (...);

3)       w razie wywłaszczenia, nie gwarantuje się pełnego odszkodowania (w tym zakresie dalej idzie Konstytucja RP z 1997 r.), jednak odszkodowanie winno:

a)       pozostawać w rozsądnej proporcji do wartości mienia,

b)       obejmować szkody (utracone korzyści) za okres pozbawienia własności,

c)       powinno zostać wypłacone w rozsądnym terminie (Guillemin v. Francja, 21.02.1997, RJD 1997, par. 54).

 

Osoba zaskarżająca naruszenie jej praw majątkowych musi udowodnić, że takie prawo istniało. "Mienie" - w rozumieniu art. 1 Protokółu nr 1 do Konwencji - może być albo "istniejącym mieniem" albo wierzytelnością, co do którego skarżący może twierdzić, iż ma przynajmniej "prawnie uzasadnione oczekiwanie" uzyskania efektywnego korzystania z prawa majątkowego (decyzja ETPC z dnia 1999.12.09, Szyszkiewicz v. Polska, sygn. 33576/ 96).

 

Możliwy jest zbieg naruszenia prawa własności (art. 1 Protokołu nr 1) z naruszeniem prawa do sądu w rozsądnym terminie (Poiss v. Austria, 23.04.1987, A. 117, par. 66; Raimondo v. Włochy, 22.02.1994, A. 281-A).

 

Patrz także Konstytucja RP z 1997 roku: art. 45 ust. 1, art. 20, art. 21, art. 31 ust. 3, art. 46, art. 64.

 
Piśmiennictwo: Prawo własności w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z perspektywy polskiej, F. Zoll, PS 5/98 

Orzecznictwo w sprawach przeciwko Polsce

Skarga w/s pozbawienia możliwości realizacji uprawnień zabużańskich

[ 19 grudnia 2002 ]

Trybunał ogłosił wstępne rozstrzygnięcie o dopuszczalności skargi. Nie przesądza ono jednak definitywnie o ostatecznym wyroku w polskiej sprawie. Patrz: Skarga dopuszczalna. Trybunał w Strasburgu o roszczeniach zabużan, Ż.S., D.FR („Rz”, 2002.12.21).

 

Pierwszy polski wielki sukces w sprawie reprywatyzacyjnej!

[ 2 lipca 2002 ]

Precedensowym wyrokiem (na razie tylko w jęz. francuskim) z dnia 2 lipca 2002 r. Trybunał w Strasburgu nakazał państwu polskiemu zwrot trzypiętrowej kamienicy w Łomży spadkobiercy jej dawnego właściciela, a ponadto wypłacenie mu odszkodowania kwoty prawie 500.000 zł za naruszenie przez władze publiczne jego prawa własności.

Państwo objęło kamienicę w posiadanie w 1945 roku, przy czym formalnie kamienicę wywłaszczono dopiero w 1952 r., ale właściciele nie przyjęli odszkodowania. Wywłaszczenie było jednak bezprawne, co w 1992 r. potwierdziła decyzja stwierdzającą nieważność decyzji wywłaszczeniowej (art. 156 KPA), w 1993 r. utrzymana w mocy prawomocnym wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wkrótce skarb państwa wniósł do sądu zasiedzenie kamienicy. Przez kolejnych 9 lat zajmująca prywatny budynek policja nie opuściła budynku.

Właściciel wniósł skargę przeciwko Polsce do Trybunału w Strasburgu na przewlekłość postępowania sądowego (trwało 9 lat) i naruszenie przez Polskę jego prawa własności. W 2001 roku Trybunał orzekł naruszenie prawa własności, przyznał wstępnie kwotę 15.000 zł za szkody moralne i zwrot kosztów procesu 25.000 zł oraz wyznaczył stronom pół roku na zawarcie ugody obejmującej zwrot nieruchomości, odszkodowanie za dotychczasowe korzystanie z niej przez państwo oraz zadośćuczynienie za szkody moralne.

Trybunał uznał, że pozbawienie własności w rozumieniu art. 1 ust. 1 Protokołu Nr 1 do Konwencji może być uzasadnione jedynie wtedy, gdy zostanie udowodnione, ze nastąpiło w interesie publicznym i na warunkach przewidzianych przez ustawę. Co więcej, jakakolwiek ingerencja musi zachowywać właściwą równowagę pomiędzy wymogami interesu ogólnego społeczeństwa i potrzeba ochrony fundamentalnych praw jednostki. Owa niezbędna równowaga nie jest zachowana, jeśli na osobę, której to dotyczy, nakłada się osobiste i nadmierne ciężary. W niniejszej sprawie Trybunał nie dostrzegł jednak jakiegokolwiek interesu publicznego, który mógłby uzasadniać pozbawienie własności.

Po kilku miesiącach, w końcu 2001 r. policja opuściła wreszcie budynek. Właściciel żądał jednak jego zwrotu w stanie, w jakim niegdyś zabrano go jego ojcu. Nie zamierzał pokrywać znacznych kosztów przywrócenia budynku do stanu sprzed jego adaptacji do szczególnych potrzeb policji. Mimo przedłużenia przez Trybunał terminu o dalsze pół roku do zawarcia ugody nie doszło.

Trybunał wrócił więc po roku do sprawy, nakazując władzom Polski zwrot nieruchomości w ciągu trzech miesięcy pod rygorem zapłaty kwoty dalszych 480.000 złotych, niezależnie od nakazania zwrotu samego budynku.

Tę pierwszą wygraną przez polskiego obywatela w Strasburgu sprawę o zwrot nieruchomości prowadziła mec. Agnieszka Zemke, radca prawny z Białegostoku, która obecnie reprezentuje w Strasburgu także kilku innych skarżących. Deklaruje, że w większości przypadków nie musi jeździć na rozprawy do Strasburga – skutecznie prowadzi korespondencyjnie.

Patrz publikacje w tej sprawie:

§         Rz, 2002.01.02, Spadkobiercy nieruchomości w centrum Łomży nie chcą jej zwrotu bez zadośćuczynienia. Kamienica czeka na właścicieli, Elżbieta Południk

·         Przegląd orzecznictwa, M. A. Nowicki, Palestra 2001/ 11-12/ 131.

2. Druga ze sprawa opisanych w powyższym artykule została omówiona w sekcji „Prawo do sądu”.


Orzecznictwo w sprawach przeciwko innym krajom

Belvedere Alberghiera S.R.L. v. Włochy (orzeczenie z 30 maja 2000 r., Izba (Sekcja) II, skarga nr 31524/ 96)

Skutki prawne bezprawnego wywłaszczenia: wg przepisów państwa włoskiego "własność prywatna bezprawnie wyznaczona do wywłaszczenia, a następnie nielegalnie zabudowana, staje się wraz z zakończeniem prac budowlanych własnością publiczną" (Grunt nielegalnie zabrany przez władze, Marek A. Nowicki, „Rz”, 2000.08.11).

 

Papachelas v. Grecja (ugoda z 4 kwietnia 2000 r. (Wielka Izba), wcześniej orzeczenie z dnia 25 marca 1999 r.; raport Europejskiej Komisji Praw Człowieka z dnia 14 stycznia 1998 r., skarga nr 31423/ 96)

Poruszone zagadnienia: zbyt długotrwałe postępowanie cywilne; niewystarczająca wysokość odszkodowania za wywłaszczenie; stosowanie w procedurze wywłaszczeniowej nie dającego się obalić domniemania korzyści właścicieli odniesionych z budowy drogi.

 

Brumarescu v. Rumunia (orzeczenie (Wielkia Izba) z 28 października 1999 r., nr 28342/ 95).

W 1950 r. władze komunistyczne znacjonalizowały bez odszkodowania wiejski dom rodziców Brumarescu. Prawomocnym wyrokiem z 1993 r. sąd orzekł z mocą wsteczną, że nacjonalizacja była bezprawna i Brumarescu pozostaje jego prawowitym właścicielem. W 1995 r., w wyniku rewizji nadzwyczajnej prokuratora generalnego, Sąd Najwyższy uchylił jednak wcześniejszy wyrok restytucyjny, uznając, że w kwestii zaistniałej nacjonalizacji droga sądowa była (jest) wyłączona. Nie wypłacono też odszkodowania. Trybunał uznał, że nastąpiło faktyczne wywłaszczenie, ale odroczył zasądzenie zadośćuczynienia, oczekując ugodowego zakończenia sprawy.

Patrz także późniejszy wyrok odszkodowawczy w tej sprawie z dnia 24 stycznia 2001 r. (STRASBURG. Unieważnienie prawomocnego wyroku sądowego, Marek A. Nowicki, „Rz”, 1999.11.25).

 

Iatridis przeciwko Grecji (orzeczenie z 25 marca 1999 r.; nr 31107/ 96): eksmisja dzierżawcy kina w 1988 r. Po uchyleniu nakazu eksmisji dalsze posiadanie kina przez państwo było nielegalne. Wobec niewykonania wyroku przez ministra, środka odwoławczego nie można uznać za skuteczny. Rozstrzygnięcie o zadośćuczynieniu zapadnie w późniejszym terminie. (Klientela ma wartość majątkową, Marek A. Nowicki, „Rz”, 1999.04.29)

 

Vasilescu v. Rumunia (orzeczenie z 22 maja 1998 r., 53/1997/837/1043): bezprawna konfiskata złota w 1966 r. (tzw. faktyczne wywłaszczenie).

Trybunał Europejski uznał, że osoba bezprawnie pozbawiona mienia pozostaje jego właścicielem (tzw. trwające naruszenie) i zasądził pełne odszkodowanie ( Właściciel pozostaje właścicielem, Marek A. Nowicki, „Rz”, 1998.06.12). Patrz także orzeczenie w jęz. angielskim.

 

Akkus v. Turcja (orzeczenie z dnia 9 lipca 1997 r., raport Komisji Praw Człowieka z dnia 27 lutego 1996 r., skarga nr 19263/ 92)

Kwestia zwłoki z zapłatą dodatkowego odszkodowania.

 

Guillemin v. Francja (orzeczenie - 21 lutego 1997 r., raport Komisji Praw Człowieka z 18 października 1995 r., skarga nr 19632/ 92)

Komisja jednogłośnie uznała, iż zostały naruszone prawo do sądu i prawo własności.

 

Tsomtsos i inni v. Grecja (raport Komisji z 18 października 1995 r., skarga nr 20680/ 92) 
(Odszkodowanie przy wywłaszczeniu. Prosto ze Strasburga, Marek A. Nowicki, „Rz”, 1997.01.18) 

 

Lithgow i in. v. W. Brytania (orzeczenie z 8 lipca 1986 r., A 102).

Skarga na zbyt niskie odszkodowanie za nacjonalizację firm lotniczych i stoczniowych w 1977 r. Z art. 1 Protokołu nr 1 Konwencji wynika, iż niezbędnym warunkiem odebrania przez państwo własności jest wypłata odszkodowania, pozostawiony jest tu jednak władzom szeroki margines swobody. Nie gwarantuje się prawa do pełnego odszkodowania; działania na rzecz sprawiedliwości społecznej mogą uzasadniać ustalenie odszkodowania poniżej wartości rynkowej. Przy odbieraniu własności prywatnej, zwłaszcza w ramach przebudowy społeczno-gospodarczej kraju, dopuszczalne jest nałożenie na obywateli państwa większych ciężarów niż na obcokrajowców. Skargę oddalono (Nacjonalizacja za niezadowalającym odszkodowaniem, Marek A. Nowicki, „Rz”, 1995.11.24).

 


Prawo do sądu w rozsądnym terminie w sprawach cywilnych

Art. 6 ust. 1 Konwencji. PRAWO DO RZETELNEGO PROCESU SĄDOWEGO

Każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej. Postępowanie przed sądem jest jawne, jednak prasa i publiczność mogą być wyłączone z całości lub części rozprawy sądowej ze względów obyczajowych, z uwagi na porządek publiczny lub bezpieczeństwo państwowe w społeczeństwie demokratycznym, gdy wymaga tego dobro małoletnich lub gdy służy to ochronie życia prywatnego stron albo też w okolicznościach szczególnych, w granicach uznanych przez sąd za bezwzględnie konieczne, kiedy jawność mogłaby przynieść szkodę interesom wymiaru sprawiedliwości.

Prawo do sądu w rozsądnym terminie w sprawach cywilnych (art. 6 ust. 1 Konwencji) w przyjętym przez orzecznictwo strasburskie rozumieniu obejmuje w szczególności:

q       dostęp do sądu musi być skuteczny prawnie i faktycznie (Airey v. Irlandia, 9.10.1979, A. 32, par. 24); dowód tego faktu spoczywa na państwie;

q       wyrok powinien wydać niezawisły sąd (być może – jeśli tak przewidują przepisy krajowe – dopiero w wyniku odwołania się obywatela od wcześniejszego rozstrzygnięcia podjętego przez organ administracji);

q       niedopuszczalne jest ograniczenie kognicji sądu (np. NSA) do samej sfery prawnej, z wyłączeniem oceny faktów (Fisher v. Austria, 26.04.1995, A. 312, par. 33-34);

q       orzeczenie sądu winno posiadać należyte uzasadnienie, choć nie wymaga się szczegółowego odnoszenia się do każdego argumentu strony (Ruiz Torija v. Hiszpania, 9.12.1994, A. 303-A, par. 30; H. v. Belgia, 30.11.1987, A. 127-B, par. 53);

q       po kosztach, która nie uniemożliwiają obywatelowi dochodzenia jego praw (X. v. Holandia, 16.03.1975, skarga nr 6202/73, DR 1/66);

q       prawo do uzyskania i wykonania w rozsądnym terminie wyroku;

q       czas rozpatrywania obejmuje w szczególności postępowanie odwoławcze (Erkner i Hofauer v. Austria, 23.04.1987, A. 117, par. 64-65);

q       jeśli przepisy krajowe wymagają przed wniesieniem sprawy do sądu cywilnego wcześniejszego rozstrzygnięcia kwestii głównej lub wstępnej przez organ administracji, to czas rozpatrywania sprawy przez ten organ wliczany jest do czasu oczekiwania przez obywatela na wyrok sądu;

q       bieg „rozsądnego terminu rozpatrzenia” liczy się najwcześniej od dnia 1 maja 1993 r. (dzień momentu uznania przez rząd RP kompetencji Trybunału Praw Człowieka do rozpoznawania skarg składanych przeciwko Polsce);

q       przy ocenie długości postępowania w spraw rozpoczętych przed datą określoną w deklaracji rządowej brana jest pod uwagę wyłącznie część tego postępowania – począwszy od etapu osiągniętego w momencie wejścia Konwencji w życie wobec Polski (decyzja ETPC z dnia 2001.11.22, Szarapo v. Polska, sygn. 40835/ 98);

q       niezwłoczne (w rozsądnym terminie) wykonanie prawomocnego wyroku;

q       jako czas trwania postępowania sądowego liczy się czas aż do ostatecznego wykonania wyroku (zaspokojenia roszczenia); rozstrzygający jest moment, w którym dochodzone roszczenie zostało ostatecznie zaspokojone (wyrok ETPC z dnia 2002.07.02, Halka i inni v. Polska, sygn. 6355/ 01; Scollo v. Włochy, 28.9.1995, A. 315-B, par. 44); wykonanie wyroku jest integralną częścią procesu (Egzekucyjna faza procesu, Marek A. Nowicki, „Rz”, 1998.05.08);

q       gwarancje wynikające z tego przepisu są bardziej rygorystyczne i pochłaniają gwarancje z art. 13 Konwencji (prawo do skutecznego środka odwoławczego w przypadku naruszenia prawa człowieka objętego Konwencją);

q       państwo ponosi odpowiedzialność za przewlekłość wynikłą nie tylko za opieszałość samego sądu, ale także za działania biegłych oraz innych władz publicznych, także jeśli władze te występują w sprawie krajowej jako strona; nie ma nawet znaczenia, jaki konkretnie organ winien jest zwłoki (Godard i Ergon v. Francja, 12.10.1989, skarga nr 10882/84, DR 67/5; Capuano v. Włochy, 25.06.1987, A. 119, par. 30; Zimmermann i Steiner v. Szwajcaria, 9.03.1982, skarga nr 8737/79, A. 66, par. 46);

 

Prawo do sądu z art. 6 ust. 1 Konwencji nie obejmuje natomiast:

q       prawa do odwołania się od wyroku sądu do sądu drugiej instancji;

q       prawa do wznowienia postępowania w prawomocnie zakończonej sprawie (X. v. Austria, 8.5.1978, skarga nr 7761/77, DR 14/71);

 

Ocena, czy uzasadniony jest zarzut przewlekłości postępowania, musi być dokonywana w świetle szczególnych warunków sprawy i przy uwzględnieniu kryteriów takich, jak: skomplikowanie sprawy, zachowanie się stron i władz sprawa się zajmujących.

W sprawach cywilnych realizacja prawa do przeprowadzenia rozprawy w rozsądnym czasie jest zależna także od zaangażowania skarżącego (decyzja ETPC z dnia 1997.02.26, Zawoluk v. Polska, sygn. 27092/95).

Nadmiernie długie postępowanie sądowe powodujące niemożliwość uzyskania odszkodowania może skutkować dodatkowe naruszenie art. 1 Protokołu nr 1 (Matos  & Silva Lda v. Portugalia, 21.02.1995, skarga nr 15777/89, RJD 1996; Pellegrini v. Włochy, 15.05.1996, skarga nr 14200/88, par. 68-73, nie publ.).

Patrz także Konstytucja RP z 1997 roku: art. 45 ust. , art. 77 ust. 2, art. 78 i art. 173 i nast.

 

Ustawodawca nie może ingerować w obowiązujące przepisy, aby wpłynąć na rozstrzygnięcie w konkretnym toczącym się postępowaniu sądowym (Stran Greek v. Grecja, 8.12.1994, A. 301-B).

Nie jest ważny rodzaj organu uprawnionego do wydania rozstrzygnięcia (sąd, organ administracji) (Georgiadis v. Grecja, 29.5.1997, RJD 1997, par. 28; Ringeisen v. Austria, 16.7.1971, A. 13, par. 94).

Powództwo o odszkodowanie za szkody materialne wyrządzone przez urzędnika państwowego dotyczy prawa cywilnego w rozumieniu Konwencji (Neves e Silva v. Portugalia, 13.10.1986, skarga nr 11213/84, DR 49/205; B. v. Austria, 12.10.1983, skarga nr 9613/81, DR 34/117).


Orzecznictwo w sprawach przeciwko Polsce (2000-2001)

400.000 zł zadośćuczynienia od rządu polskiego (Strasburg o przewlekłości postępowań. Coraz wyższe zadośćuczynienia, AIS, „Rz”, 2002.11.14);

Państwo nie może odmówić wykonania obowiązku zapłaty wynikającego z wyroku, tłumacząc się brakiem środków finansowych. Wykonanie wyroku sądowego należy uznawać za integralna cześć procesu w rozumieniu art. 6. (Burdow v. Rosja, orzeczenie z dnia 7 maja 2002 r., Izba I, skarga nr 59498/ 00) (Strasburg. Odmowa wykonania wyroków zasądzających odszkodowanie, Marek Antoni Nowicki, „Rz”, 2002.08.16)

 

Naruszenie prawa własności, odmowa zwolnienia z opłaty sądowej, przed Trybunałem w Strasburgu. Dwie sprawy, dwie przegrane, Piotr Nowotniak („Rz”, 2001.06.20)

NSA uznał wyrokiem, że władze miasta rażąco naruszyły prawo. Na tej podstawie poszkodowany obywatel wniósł w 1994 r. do sądu pozew przeciwko miastu o ponad 0,5 mln zł odszkodowania wraz z wnioskiem o zwolnienie z kosztów sądowych. Należny wpis sądowy wyniósł ponad 30.000 zł, a sąd częściowo zwolnił powoda z kosztów i wezwał go do uiszczenia 10.000 zł. Wobec nieuiszczenia także tej części wpisu – sąd zarządził zwrot pozwu. W wyniku skargi, Trybunał zasądził od Polski na rzecz obywatela kwotę 30.000 zł zadośćuczynienia oraz 12.000 zwrotu kosztów postępowania.

Dalsze publikacje omawiające wcześniejsze i późniejsze orzecznictwo – w opracowaniu.


Orzecznictwo w sprawach przeciwko innym krajom

Immobiliare Saffi v. Włochy (orzeczenie z dnia 28 lipca 1999 r. (Wielka Izba); raport Komisji z dnia 2 grudnia 1998r.; skarga nr 22774/ 93)

Papachelas v. Grecja (orzeczenie z dnia 25 marca 1999 r.; raport Komisji z dnia 14 stycznia 1998 r., skarga nr 31423/ 96)

Poruszone zagadnienia: zbyt długotrwałe postępowanie cywilne; niewystarczająca wysokość odszkodowania za wywłaszczenie; stosowanie w procedurze wywłaszczeniowej nie dającego się obalić domniemania korzyści właścicieli z budowy drogi.


Prawo do niedyskryminacji

Art. 14 Konwencji

Korzystanie z praw i wolności wymienionych w niniejszej Konwencji powinno być zapewnione bez dyskryminacji wynikającej z takich powodów jak płeć, rasa, kolor skóry, język, religia, przekonania polityczne i inne, pochodzenie narodowe lub społeczne, przynależność do mniejszości narodowej, majątek, urodzenie lub z jakichkolwiek innych przyczyn.

Tylko wyjątkowo Trybunał dopuszcza zróżnicowanie uprawnień osób ze względu na ich obywatelstwo, i to raczej na korzyść nie-obywateli danego państwa.

 

Przykłady:

·         długotrwały zakaz zabudowy działki (Jacobsson v. Szwecja, 15.04.1986, skarga nr 10842, DR 47/163);

 

Patrz także Konstytucja RP z 1997 roku: art. 32 ust. 1.


Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich w Brukseli

Orzeka w sprawach skarg na naruszenie prawa Wspólnot Europejskich. 
Obrońca przed Trybunałem Sprawiedliwości, J.K. („Rz”, 2002.07.27) 

Serwisy internetowe

§         Dziennik „Rzeczpospolita” (archiwum internetowe) – omówienia orzeczeń w języku polskim:         http://rp.pl

§         Biuro Informacji Rady Europy UW w Warszawie (BIRE):                                                             http://www.ce.uw.edu.pl/ce/informacja/oidre.htm 

§         Trybunał w Strasburgu (dokumenty w językach angielskim i francuskim):                                     www.echr.coe.int


Patrz także

·                inna strona Serwisu: Bibliografia: Konwencja Praw Człowieka 
·                inna strona Serwisu: Konferencje: Konwencja Praw Człowieka 
·                Dalsza bibliografia i jeszcze tutaj (Biuro Informacji Rady Europy UW w Warszawie) 
 
Dalsze konferencje i szkolenia 
·                Europejska Konwencja Praw Człowieka w polskim systemie prawa wewnętrznego i praktyce państwa (6 grudnia 2001, OIRE, Warszawa); 
·                Roczne seminarium dla adwokatów i aplikantów nt. Europejskiej Konwencji Praw Człowieka i procedur postępowania przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka – IV edycja (listopad 2000, OIRE, Warszawa). 

Kontakt

Kontakt (uwagi, sugestie, opinie): reprywatyzacja@yahoo.com (temat „Konwencja/ Strasburg: ...”)

 


Wszelkie prawa autorskie i do baz danych niniejszego Serwisu R  zastrzeżone.

© Copyright by Juliusz Bennich-Zalewski (autor i właściciel serwisu)


Data ostatniej aktualizacji strony: 2003.05.25