Konwencja i Trybunał w Strasburgu
Ochrona praw majątkowych w Konwencji
Odpowiedzialność Państwa – strony
Odszkodowania, zadośćuczynienia za krzywdy i
koszty zasądzane przez Trybunał (przykłady)
Zakres ochrony Konwencji na terenie Polski
Miejsce Konwencji w polskim prawie krajowym
Zakres czasowy obowiązywania Konwencji i Protokołu
nr 1
Polskie skargi w Strasburgu – statystyka od 1993
roku
Orzecznictwo polskich sądów bezpośrednio na podstawie
postanowień Konwencji
Podmioty uprawnione do wniesienia skargi
Pomoc finansowa na wynagrodzenie prawnika
Tryb postępowania przez Trybunałem
Orzecznictwo Trybunału – przykłady orzeczeń wobec Polski i innych krajów
Prawo do spokojnego korzystania z mienia
Prawo do sądu w rozsądnym terminie w sprawach
cywilnych
Trybunał Sprawiedliwości Wspólnot Europejskich w Brukseli
Konwencja i Protokół dodatkowy nr 1:
§
Protokół dodatkowy nr 1 do Konwencji – sporządzony w
Paryżu dnia 20 marca 1952 r. (Dz. U. nr 1995.36.175 z dnia 18 kwietnia 1995 r.)
Europejski Trybunał Praw
Człowieka w Strasburgu (dalej: Trybunał lub ETPC, w 1998 roku zastąpił dotychczasową Komisję Praw
Człowieka) orzeka w sprawach skarg wnoszonych przez obywateli przeciwko
państwom – stronom europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i
Podstawowych Wolności (Konwencja) na naruszenie praw człowieka zagwarantowanych
w Konwencji oraz protokołach dodatkowych do Konwencji.
Strasburg w statystyce [rok 1996], MAN („Rz”,
1997.01.25)
W sprawach
reprywatyzacyjnych podstawowe znaczenie mają dwa prawa człowieka chronione
przez Konwencję i Protokół dodatkowy nr 1 do Konwencji (dalej: Protokół nr 1):
·
prawo do
spokojnego korzystania z mienia (art. 1 Protokołu nr 1);
·
prawo do sądu w
rozsądnym terminie w sprawach cywilnych (art. 6 ust. 1 Konwencji);
·
prawo do niedyskryminacji (art. 14 Konwencji); por. także Konstytucja RP (art. 32
ust. 1);
Państwo odpowiada nie
tylko za działania (zaniechania) rządu, ale także sądów,
parlamentu, organów samorządów terytorialnych i innych władz
publicznych, zaistniałe po dacie
określonej w deklaracji rządu o uznaniu prawa obywateli państwa do
wnoszenia skarg do Trybunału.
W przypadku, gdy Państwo
– na mocy umowy międzynarodowej – przekazało niektóre spośród swoich
uprawnień organizacjom międzynarodowym, która uniemożliwia temu
państwu wypełnienie wcześniejszych zobowiązań z Konwencji, ponosi wobec
swoich obywateli odpowiedzialność za niewypełnienie tych wcześniejszych zobowiązań
(Heinz v. Austria i inne państwa, 10.1.1994 r., skarga nr 21090/92, DR
76-A-125; M.&Co v. Niemcy, 9.2.1990, skarga nr 13258/87, DR 64/138).
W przypadku uznania
skargi za zasadną, Trybunał może zasądzić na rzecz skarżącego od jego
Państwa (rządu):
·
odszkodowanie
·
zadośćuczynienie
za krzywdy moralne (w przypadku
dotychczasowych polskich spraw największe odszkodowanie wyniosło o 50.000 zł);
·
zwrot kosztów poniesionych przez skarżącego,
W razie nie zapłacenia zasądzony kwot w terminie, należą się odsetki,
w wysokości około 7% rocznie.
Poniżej podano przykładowe kwoty zadośćuczynień zasądzonych przez ETPC w
ostatnich latach od różnych krajów w związku z ingerencja w prawo własności (poczynając od wyroków najnowszych):
·
400.000 zł
zadośćuczynienia od rządu polskiego (Strasburg o przewlekłości postępowań. Coraz wyższe
zadośćuczynienia, AIS, „Rz”, 2002.11.14);
·
500.000 zł
odszkodowania (poza samym nakazem zwrotu trzypiętrowej kamienicy w Łomży)
(wyrok z dnia 2 lipca 2002, Zwierzyński v. Polska, Trybunał
strasburski nakazuje Polsce płacić. Wysokie odszkodowanie za naruszenie prawa
własności, Renata Kowalska, Elżbieta Południk „Rz”, 2002.07.03);
·
500.000 USD (ok. 2
mln PLN) odszkodowanie (płatne w terminie 6 m-cy) za wiejski dom znacjonalizowany
z pogwałceniem prawa, utracone korzyści (niemożność rozporządzania
odebranym mieniem), straty moralne i poniesione koszty sądowe (Brumarescu v.
Rumunia, precedensowy wyrok
ostateczny Wielkiej Izby z dnia 24 stycznia 2001 r., skarga nr 28342/ 95; Trybunał w Strasburgu zasądził odszkodowanie,
Krzysztof Bień, „Rz”, 2001.03.23); we wcześniejszym wyroku wstępnym z dnia 28 października 1999 (uzasadnienie
w jęz. ang.) Trybunał nie zasądził odszkodowania licząc na ugodę stron, do
czego jednak nie doszło;
·
90.000 koron
norweskich (ok. 250.000 PLN) („Bergens Tidende” [gazeta] i inni v. Norwegia, 2000);
·
90.000 Fr (ok.
53.000 PLN) dla każdego ze skarżących (za nieusprawiedliwione okresy
zwłoki procesu) (wyrok TS w sprawie: Pellisier i Sassi v. Francja, 1999);
·
13 mln lirów (ok.
2,6 mln PLN) odszkodowania plus 30 mln lirów (ok. 6 mln PLN) za szkody moralne (Scollo v. Włochy, 1995);
Niektóre z powyższych danych przytoczono na
podstawie ksiązki: Natura praw człowieka.
Strasburskie standardy ich ochrony, A. Redelbach (TNOiK, Toruń 2001, s.
108). Pozostałe dane pochodzą z różnych publikacji „Rz”.
Kwoty przeliczono na złote polskie (PLN) wg
kursów walut na dzień 1.1.2002.
Począwszy od wejścia w
życie w 1997 r. nowej Konstytucji, Konwencja wraz z protokołami dodatkowymi,
jako ratyfikowana umowa międzynarodowa, obowiązuje także w krajowym porządku
prawnym i to – podobnie jak Konstytucja – jest stosowana bezpośrednio i
z pierwszeństwem przed zwykłymi ustawami krajowymi (art.91 ust. 1 i 2 w
zw. z art. 241 ust. 1 Konstytucji z 1997 roku).
Konwencja powinna być
zatem uwzględniana przy orzekaniu przez polskie sądy; stało się
tak zresztą jeszcze przed wejściem w życie Konstytucji z 1997 r. Kształtuje
także bezpośrednio na prawa obywatelskie.
Wcześniej miejsce Konwencji w polskim prawie krajowym
nie było jednoznacznie określone. Już jednak od 1990 roku wtedy polskie orzecznictwo
(NSA, SN, TK) zaczęło w różnym stopniu uwzględniać postanowienia Konwencji, a
tym bardziej po ratyfikacji Konwencji w 1993 r. i Protokołu w 1994 r.
Patrz m. in. orzeczenia:
1)
wyrok SN z
26.06.1992 r.; uchwała SN z dnia 19.02.1997 r. (OSNKW 3-4/ 97/ 21);
2)
orzeczenie
TK z dnia 7.01.1992 r. (sygn. K 8/ 91, ZU 1992/ 5; OTK 1986–1995, t.3
(1992), cz. 1/5; OTK 1992, cz. I, s. 76-84);
3)
wyrok NSA z
dnia 20.11.1990 r., uznający zasadę bezpośredniego stosowania przy orzekaniu –
i z pierwszeństwem przed ustawami krajowymi – postanowień Konwencji (OSP 1991/
BR 7-8/ 179);
Gwarancje dla obywateli Polski
obejmują zdarzenia zaistniałe po dacie określonej w deklaracji rządu o
uznaniu przez Polskę jurysdykcji Trybunału (ratyfikacji), a więc:
§
prawo do
spokojnego korzystania z mienia (w przypadku praw określonych w Protokole dodatkowym nr 1): od 10 października
1994 r.;
§
prawo do sądu i
prawo do niedyskryminacji (sama Konwencja): od 1 maja 1993 r.;
Jurysdykcja Trybunału w zakresie pozbawienia własności rozciąga się
na rozpatrywanie zgodności z art. 1 Protokółu nr 1 decyzji wydanych po 10
października 1994 r. (decyzja ETPC z dnia 2000.09.14, Seligman v. Polska,
sygn. 33583/ 96).
Wydaje się jednak, że nie powinno to dotyczyć decyzji o charakterze li
tylko deklaratoryjnym (była to większość decyzji nacjonalizacyjnym),
które same z siebie nie zmieniały materialnoprawnego stanu własności
mienia.
Odebranie własności (faktyczne lub na mocy orzeczenia deklaratoryjnego lub
konstytutywnego ???) lub innych praw rzeczowych jest z zasady aktem
jednorazowym, więc jeśli miało miejsce przed wejściem w życie tego
Protokołu, to nie powoduje już później (także po wejściu w życie Protokołu)
stanu dalszego „trwającego naruszenia prawa" (decyzja ETPCU z dnia
1997.01.17, I.G. v. Polska i Niemcy, sygn. 31440/96, a także precedensowa
sprawa Szecheny v. Węgry; X. v. Wlk. Brytania (10.12.1976, skarga nr 7379/76,
DR 8/211).
W innych sprawach ETPC dopuszcza jednak możliwość wystąpienia stanu „trwającego
naruszenia prawa": Agrotexim Hellas S.A. i in. v. Grecja, 12.02.1992,
skarga nr 14807/89, DR 72/148; Papamichalopoulos i in. v. Grecja, 24.05.1993,
A. 260-B, par. 46; Loizidou v. Turcja, 18.12.1996, RJD 1996, par. 41; Vasilescu
v. Rumunia (orzeczenie
z 22 maja 1998 r., 53/1997/837/1043, tzw. faktyczne wywłaszczenie ruchomości).
Szanse przed ETPC mają zatem jedynie ci, wobec których – przed lub już po
wejściu w życie Protokołu nr 1 – zapadło orzeczenie bądź wyrok stwierdzające,
że dokonane niegdyś przejęcie majątku było niezgodne z prawem.
Wniosek skarżącego do Ministra Sprawiedliwości lub Pierwszego Prezesa Sądu
Najwyższego o wniesienie rewizji nadzwyczajnej przeciw prawomocnemu
orzeczeniu NSA wydanemu przed wejściem w życie Konwencji (Protokołu) wobec
Polski, nie stanowi środka odwoławczego w rozumieniu art. 26 Konwencji,
ponieważ jest to środek o charakterze nadzwyczajnym, którego
zastosowanie zależy od uznania władzy publicznej. W zw. z tym odrzucenie
takiego wniosku, nawet jeśli miało
już miejsce po wejściu w życie Konwencji (Protokołu) wobec Polski, nie
stanowi ostatecznej decyzji, czy istotnego faktu, które mogłyby określić
datę rozstrzygającą o dopuszczalności skargi do ETPC (decyzja ETPC z dnia
1998.03.04, Jedamski v. Polska, sygn. 29691/ 96).
W szczególnych jednak przypadkach skarga może zostać uznana przez Trybunał
za dopuszczalną ratione temporis także wtedy, gdy odpowiednie przepisy
prawa krajowego lub mające istotne znaczenie w sprawie orzecznictwo SN
zostały wprowadzone przed data ratyfikacji Konwencji lub Protokołu nr 1
przez Polskę, stwarzając pewną stałą sytuację (Rudzińska v. Polska,
decyzja ETPC z dnia 1999.09.07 sygn. 45223/ 99).
Tylko 5% skarg do
Trybunału jest wnoszonych przez adwokatów, pozostałe piszą sami poszkodowani. Na
Konwencję częściej powołują się obywatel niż sądy (Coraz więcej polskich spraw w Strasburgu,
Renata Krupa, „Rz”, 2001.12.07).
Statystyka
orzeczeń Trybunału w sprawach ze skarg polskich obywateli w roku 2002
Natomiast orzecznictwo polskich sądów w znikomym
jeszcze stopniu odwołuje się do Konwencji (prof. Teresa Romer ze
Stowarzyszenia sędziów "Justitia" na spotkaniu zorganizowanym przez
Biuro Informacji Rady Europy w Polsce (W SKRÓCIE. Prosto ze Strasburga, „Rz”,
2002.12.07).
Statystyka skarg z Polski (1997-1999) (serwis
OIRE w Warszawie)
Przykłady
z ostatnich lat
·
wyrok TK z dnia 14 marca 2000 (sygn. P 5/99,
Z.U. 2000/ 2/ 60) w/s nacjonalizacji prywatnych gruntów zajętych pod drogi publiczne
w dniu 1.1.1999 r. (art. 73 ust. 1, 4 i 5 ustawy z dnia z dnia 13
października 1998 r. – Przepisy wprowadzające ustawy reformujące administrację
publiczną (art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji);
·
postanowienie SN z
dnia 1995.01.11 (sygn. III ARN 75/ 94, OSNAP 1995/ 9/ 106) w/s wniosku ubogiego
o zwolnienie od kosztów sądowych a faktyczna odmowa prawa do sądu (art.
6 Konwencji);
·
postanowienie SN z
dnia 1996.06.13 (sygn. III ARN 5/96, OSNAP 1996/ 24/ 370) w/s błędnej oceny
przekroczenia terminów zaskarżenia uchwały rady gminy jako powodującej
zamknięcie skarżącemu drogi do merytorycznego rozpatrzenia sprawy cywilnej przez
niezawisły sąd (art. 6 ust. 1 Konwencji);
Poza wyżej omówionym ograniczeniem właściwości temporalnej
(czasowej) Trybunału, podamy tutaj krótko dalsze warunki formalne wymaganme
od wnoszonej skargi:
1)
skarga może
dotyczyć wyłącznie takich naruszeń wspomnianych praw człowieka, które
miały miejsce począwszy od daty wejścia w życie wobec Polski odpowiednio
Konwencji lub Protokołu dodatkowego nr 1; w praktyce szanse mają zatem tylko
ci, wobec których już po odpowiedniej z dwóch powyższych dat zostało wydane
ostateczne orzeczenie pozbawiające mienia (decyzja administracyjna, bądź
prawomocny wyrok sądu) lub – częściej – prawomocne orzeczenie stwierdzające
nieważność uprzedniej decyzji nacjonalizacyjnej (art. 156 KPA) z powodu naruszenia
polskiego prawa (orzeczenie takie działa bowiem z mocą wsteczną); w
tej ostatniej sytuacji art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji chroni po prostu –
formalnie nigdy nie utracone – prawo własności, a także nieprzedawnioną część
(ostatnie 10 lat) roszczenia o utracone korzyści (odszkodowanie za korzystanie
z mienia bez podstawy prawnej);
2)
wymagane jest
uprzednie wyczerpanie wszystkich istniejących w Polsce środków
prawnych ochrony naruszonego prawa (art. 26 Konwencji); przyjmuje się jednak,
że chodzi tu o środki skuteczne w praktyce*; wyjątkiem jest bezczynność
lub przewlekłość postępowania krajowego;
3)
nie uznaje się za
skuteczny środek prawny wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy przez ten
sam organ (Boldt v. Szwecja, 6.11.1989, skarga nr 15476, Collection
6/4370); !!! tej ew. fazy postępowania nie uwzględnia się przy
obliczaniu 6-miesięcznego terminu;
4)
wymagane jest
uprzednie podniesienie w postępowaniach krajowych istoty zarzutów (w
trybie prawa krajowego) podniesionych później w skardze do Trybunału (B. v.
Francja, 25.03.1992, A. 232);
5)
większości krajów
nie jest wymagane uprzednie wnoszenie skargi o wznowienie zakończonego
postępowania, ani skargi do Trybunału Konstytucyjnego (ze wzgl. na
zakres kognicji tegoż);
6)
jeśli skargę do
Trybunału wniosło kilka osób, a tylko jedna z nich wyczerpała
uprzednio skuteczne środki krajowe, Trybunał może badać całość skargi (Erdogan
i in. v. Turcja, 16.01.1996, skarga nr
19807/92, DR 84-A/5);
7)
termin biegnie od
dnia doręczenia ostatecznego orzeczenia organu krajowego wraz z
uzasadnieniem, o ile prawo to przewiduje (Worm v. Austria, 27.11.1995,
skarga nr 22714/93, DR 83-A/17; P. v. Szwajcaria, 13.03.1984, skarga nr
9299/81, DR 36/20);
* Warunkiem dopuszczalności skargi do ETPC
jest wyczerpanie przez skarżącego tylko takich środków odwoławczych,
które są dostępne i wystarczająco pewne (skuteczne) w praktyce.
Obowiązek udowodnienia, że środki takie były dostępne – ciąży na
Państwie, którego dotyczy skarga. Skarżący, który wyczerpał określony
środek odwoławczy będący w sposób oczywisty skuteczny i wystarczający nie musi
korzystać także z innych dostępnych środków, które nie rokują szans
powodzenia (decyzja ETPC z dnia 2001.10.16, Nowicka v. Polska, sygn. 30218/
96).
Im wyższy organ toleruje naruszenie
prawa, tym naruszenie jest poważniejsze (Irlandia v. Wlk. Brytania,
raport seria B, vol. 23-I, 1976-1978, s. 395-6).
W razie wątpliwości nie należy zwlekać z
wniesieniem skargi, aby nie przekroczyć terminu.
1)
skargę należy
wnieść w terminie ** 6 miesięcy od otrzymania ostatecznego rozstrzygnięcia;
nie dotyczy to przypadku, gdy brak skutecznych krajowych środków prawnych i
można wtedy równocześnie skarżyć na pozbawienie prawa do sądu;
2)
skargę można
sporządzić i wnieść samodzielnie, jednak wskazana jest pomoc prawnika
lub potrzebne jest pewne obycie prawne i wytrwałość, żeby zrobić to skutecznie;
3)
skargę można
sporządzić w języku polskim; w tym samym języku ETPC prowadzi
korespondencję ze skarżącym na pierwszych etapach rozpatrywania skargi, co trwa
niestety do kilku lat;
Ostateczne rozpatrzenie skargi i
wydanie wyroku zajmuje niekiedy nawet do 8 lat (tak to ma miejsce w
przypadku obecnie rozpatrywanej pierwszej skargi zabużańskiej z 1993 roku);
** Gdy w prawie krajowym nie są dostępne
żadne środki zaskarżenia, termin sześciu miesięcy do wniesienia
skargi biegnie od zdarzenia, które doprowadziło do naruszenia Konwencji,
jednakże gdy dotyczy to trwałej sytuacji, termin ten biegnie od końca (ustania)
tej sytuacji (decyzja ETPC z dnia 1998.04.23, Chojak v. Polska, sygn. 32220/
96).
Trybunał przyjął, że w prawie polskim brak
jest skutecznego środka odwoławczego przeciwko przewlekłości
postępowania cywilnego (decyzja ETPC z dnia 1998.01.14, Siemieńska-Kledzik
v. Polska, sygn. 29680/ 96).
Tylko wyjątkowo już pierwszy list od
skarżącego zostaje uznany za wystarczającą podstawę zarejestrowania skargi; w
zasadzie liczy się jednak termin wniesienia pierwszego pisma do ETPC.
Patrz także publikacja eksperta: Informacje. Nowy Trybunał Praw Człowieka,
Marek Antoni Nowicki („Rz”, 1998.11.06).
Jak złożyć skargę do Europejskiego Trybunału Praw
Człowieka w Strasburgu? (serwer „Rzeczpospolitej”)
Poza osobami fizycznymi, skargę może wnieść
także stowarzyszenie, a nawet firma komercyjna (np. sprawa
Autronic AG v. Austria, 22.05.1990, A. 178).
Skargę mogą wnieść także udziałowcy
spółki, jeśli państwo pozbawiło ich kontroli nad władzami spółki (Agrotexim
i in. v. Grecja, 24.10.1995, A. 330, par. 62-71).
Skargi nie może jednak wnieść żaden
z organów władzy, na przykład gmina.
Poza samym pokrzywdzonym dopuszcza się
wniesienie skargi przez jego bliskich; spadkobiercy są uznawania
za samoistnie poszkodowanych, jako następcy prawni spadkodawcy.
Patrz także: pełnomocnicy skarżącego.
Na etapie po doręczeniu skarżącemu uwag
rządu skarżonego państwa (Polski), może on ubiegać się o pomoc finansową na
opłacenie odpowiednio wysoko kwalifikowanego prawnika, którego obecność
jest konieczna w razie uczestnictwa w rozprawie, a i w każdym innym
przypadku ogromnie wskazana.
W postępowaniu
przed Komisją (obecnie Trybunałem) prawo reprezentowania skarżącego mają osoby,
którym uprawnienie to przysługuje na podstawie prawa krajowego (Nielsen
v. Dania, 28.11.1988, A. 144).
W przypadku śmierci
skarżącego, na jego (jej) miejsce w postępowaniu przed Trybunałem mogą
zostać uprawnieni do wejścia bliscy krewni zmarłego (decyzja ETPC z dnia
2001.10.23, Goc v. Polska, sygn. 48001/ 99).
Poniżej przytoczono typowe przypadki skreślenie sprawy z listy przez
Trybunał:
1)
zawarcie ugody (porozumienia)
ze skarżącym przez władze zaskarżonego Państwa (art. 39 Konwencji), o ile
jej warunki czynią czyniło zadość poszanowaniu praw człowieka w rozumieniu
Konwencji i jej protokółów (art. 37 ust. 1 (c) Konwencji in fine oraz zasada 62
Regulaminu Trybunału) (wyroki ETPC: z dnia 2000.12.21, Kliniecki v. Polska,
sygn. 31387/ 96 i z dnia 2000.06.06, Mikulski v. Polska, sygn. 27914/ 95);
2)
wycofanie skargi w związku z żądanym przez skarżącego
stwierdzeniem nieważności decyzji nacjonalizacyjnej (decyzja ETPCU z dnia
1996.04.12, Kirchmayer v. Polska, sygn. 25791/94; M.A. Nowicki, „Rz”, 1996.05.25);
3)
brak odpowiedzi
skarżącego na zaproszenie do
odpowiedzi na opinie przedstawione w sprawie przez rząd RP (trzy listy, w tym
dwa polecone) stwarza domniemanie (art. 30 ust. 1 (a) i (c) Konwencji), że
skarżący nie zamierza podtrzymywać skargi i tym samym jej dalsze rozpatrywanie
nie jest uzasadnione. Powoduje to skreślenie sprawy z listy (decyzja ETP
z dnia 1997.09.10, Ćwirko-Godycki v. Polska, sygn. 26751/ 95);.
4)
upublicznienie
przez skarżącego tajnej informacji dotyczącej postępowania (decyzja o przedstawieniu sprawy pozwanemu
rządowi) (art. 30 ust. 1 (c) Konwencji) (decyzja ETPC z dnia 1996.03.05, Drozd
v. Polska, sygn. 25403/94; M.A. Nowicki, „Rz”, 1996.03.18).
Poniżej przytoczono i krótko omówiono kilkadziesiąt wybranych wyroków
ETPC dotyczących obu wyżej wspomnianych praw. Podano także odsyłacze
internetowe do pełnych omówień wyroków zamieszczonych na serwerach Ośrodka
Informacji Rady Europy w Warszawie i archiwum internetowego „Rzeczpospolitej”.
Ze względu na krótki
dotychczasowy „staż” Polski, większość z wyroków dotyczy innych krajów,
ale mogą one być odpowiednio odnoszone także do Polski.
Orzeczenia wydane na
korzyść skarżących wyróżniono kolorem zielonym (zdecydowana większość wśród
polskich skarg), zaś orzeczenia wydane na niekorzyść skarżących – kolorem
brązowym.
Orzeczenia omówiono w
kolejności od najnowszych (w ramach poszczególnych sekcji).
Art. 1
Konwencji. OCHRONA WŁASNOŚCI
Każda osoba fizyczna i prawna ma prawo do poszanowania swego mienia.
Nikt nie może być pozbawiony swojej własności, chyba że w interesie
publicznym i na warunkach przewidzianych przez ustawę oraz zgodnie z
ogólnymi zasadami prawa międzynarodowego. Powyższe postanowienia nie będą
jednak w żaden sposób naruszać prawa państwa do stosowania takich ustaw, jakie
uzna za konieczne do uregulowania sposobu korzystania z własności zgodnie z
interesem powszechnym lub w celu zabezpieczenia uiszczania podatków bądź innych
należności lub kar pieniężnych.
Orzecznictwo strasburskiego przyjmuje, że:
1)
prawo do
spokojnego korzystania z mienia (art. 1 Protokołu nr 1) obejmuje nie tylko
własność, ale także wszelkie prawa majątkowe.
2)
pozbawienie
własności ma zwykle charakter jednorazowy, aczkolwiek niekiedy zdarza
się także tzw. trwające naruszenie własności (...);
3)
w razie
wywłaszczenia, nie gwarantuje się pełnego odszkodowania
(w tym zakresie dalej idzie Konstytucja RP z 1997 r.), jednak
odszkodowanie winno:
a)
pozostawać w rozsądnej
proporcji do wartości mienia,
b)
obejmować szkody (utracone
korzyści) za okres pozbawienia własności,
c)
powinno zostać wypłacone
w rozsądnym terminie (Guillemin v. Francja, 21.02.1997, RJD 1997, par. 54).
Osoba zaskarżająca naruszenie jej praw majątkowych musi udowodnić,
że takie prawo istniało. "Mienie" - w rozumieniu art. 1
Protokółu nr 1 do Konwencji - może być albo "istniejącym mieniem"
albo wierzytelnością, co do którego skarżący może twierdzić, iż ma
przynajmniej "prawnie uzasadnione oczekiwanie" uzyskania efektywnego
korzystania z prawa majątkowego (decyzja ETPC z dnia 1999.12.09,
Szyszkiewicz v. Polska, sygn. 33576/ 96).
Możliwy jest zbieg naruszenia prawa własności
(art. 1 Protokołu nr 1) z naruszeniem prawa do sądu w rozsądnym terminie (Poiss
v. Austria, 23.04.1987, A. 117, par. 66; Raimondo v. Włochy, 22.02.1994, A.
281-A).
Patrz także Konstytucja RP z 1997 roku: art. 45
ust. 1, art. 20, art. 21, art. 31 ust. 3, art. 46, art. 64.
Piśmiennictwo: Prawo własności w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z perspektywy polskiej, F. Zoll, PS 5/98
Skarga w/s pozbawienia możliwości
realizacji uprawnień zabużańskich
[ 19 grudnia 2002 ]
Trybunał ogłosił wstępne rozstrzygnięcie o dopuszczalności
skargi. Nie przesądza ono jednak definitywnie o ostatecznym wyroku w
polskiej sprawie. Patrz: Skarga dopuszczalna. Trybunał w
Strasburgu o roszczeniach zabużan, Ż.S., D.FR („Rz”, 2002.12.21).
Pierwszy polski wielki
sukces w sprawie reprywatyzacyjnej!
[ 2 lipca 2002 ]
Precedensowym wyrokiem
(na razie tylko w jęz. francuskim) z dnia 2 lipca 2002 r.
Trybunał w Strasburgu nakazał państwu polskiemu zwrot trzypiętrowej kamienicy
w Łomży spadkobiercy jej dawnego właściciela, a ponadto wypłacenie mu odszkodowania
kwoty prawie 500.000 zł za naruszenie przez władze publiczne jego
prawa własności.
Państwo objęło kamienicę w posiadanie w
1945 roku, przy czym formalnie kamienicę wywłaszczono dopiero w 1952 r.,
ale właściciele nie przyjęli odszkodowania. Wywłaszczenie było jednak bezprawne,
co w 1992 r. potwierdziła decyzja stwierdzającą nieważność decyzji
wywłaszczeniowej (art. 156 KPA), w 1993 r. utrzymana w mocy prawomocnym
wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego. Wkrótce skarb państwa wniósł do
sądu zasiedzenie kamienicy. Przez kolejnych 9 lat zajmująca prywatny budynek
policja nie opuściła budynku.
Właściciel wniósł skargę przeciwko Polsce
do Trybunału w Strasburgu na przewlekłość postępowania sądowego (trwało
9 lat) i naruszenie przez Polskę jego prawa własności. W 2001
roku Trybunał orzekł naruszenie prawa własności, przyznał wstępnie kwotę 15.000
zł za szkody moralne i zwrot kosztów procesu 25.000 zł oraz
wyznaczył stronom pół roku na zawarcie ugody obejmującej zwrot
nieruchomości, odszkodowanie za dotychczasowe korzystanie z niej
przez państwo oraz zadośćuczynienie za szkody moralne.
Trybunał uznał, że
pozbawienie własności w rozumieniu art. 1 ust. 1 Protokołu Nr 1 do
Konwencji może być uzasadnione jedynie wtedy, gdy zostanie udowodnione,
ze nastąpiło w interesie publicznym i na warunkach przewidzianych
przez ustawę. Co więcej, jakakolwiek ingerencja musi zachowywać właściwą
równowagę pomiędzy wymogami interesu ogólnego społeczeństwa i
potrzeba ochrony fundamentalnych praw jednostki. Owa niezbędna równowaga
nie jest zachowana, jeśli na osobę, której to dotyczy, nakłada się osobiste i
nadmierne ciężary. W niniejszej sprawie Trybunał nie dostrzegł jednak
jakiegokolwiek interesu publicznego, który mógłby uzasadniać pozbawienie
własności.
Po kilku miesiącach, w końcu 2001 r.
policja opuściła wreszcie budynek. Właściciel żądał jednak jego zwrotu w
stanie, w jakim niegdyś zabrano go jego ojcu. Nie zamierzał pokrywać znacznych
kosztów przywrócenia budynku do stanu sprzed jego adaptacji do
szczególnych potrzeb policji. Mimo przedłużenia przez Trybunał terminu o dalsze
pół roku do zawarcia ugody nie doszło.
Trybunał wrócił więc po roku do sprawy,
nakazując władzom Polski zwrot nieruchomości w ciągu trzech miesięcy pod
rygorem zapłaty kwoty dalszych 480.000 złotych, niezależnie od nakazania
zwrotu samego budynku.
Tę pierwszą wygraną przez polskiego
obywatela w Strasburgu sprawę o zwrot nieruchomości prowadziła mec. Agnieszka Zemke, radca prawny z Białegostoku, która obecnie reprezentuje w Strasburgu
także kilku innych skarżących. Deklaruje, że w większości przypadków nie musi
jeździć na rozprawy do Strasburga – skutecznie prowadzi korespondencyjnie.
Patrz publikacje w tej sprawie:
§
Rz, 2002.01.02, Spadkobiercy nieruchomości w centrum
Łomży nie chcą jej zwrotu bez zadośćuczynienia. Kamienica czeka na właścicieli, Elżbieta Południk
·
Przegląd
orzecznictwa, M. A. Nowicki, Palestra 2001/ 11-12/ 131.
2. Druga ze sprawa opisanych w powyższym
artykule została omówiona w sekcji „Prawo do sądu”.
Belvedere Alberghiera S.R.L. v. Włochy (orzeczenie
z 30 maja 2000 r., Izba (Sekcja) II, skarga nr 31524/ 96)
Skutki prawne bezprawnego wywłaszczenia: wg przepisów państwa
włoskiego "własność prywatna
bezprawnie wyznaczona do wywłaszczenia, a następnie nielegalnie zabudowana,
staje się wraz z zakończeniem prac budowlanych własnością publiczną" (Grunt nielegalnie zabrany przez władze, Marek A. Nowicki, „Rz”, 2000.08.11).