Zakres przedmiotowy i tryb przejęcia
Składniki mienia nie
objęte dekretem
Stwierdzenie
nieważności decyzji administracyjnej w sprawie przejęcia przez państwo
Proces cywilny o
uzgodnienie treści księgi wieczystej
Odszkodowanie za
składniki mienia sprzedane osobie trzeciej
Kwestia zgodności dekretu z konstytucją (AD
1921, AD 1935 i AD 1997)
(Nie)zgodność dekretu
z Konstytucją
Wyrok TK z 2001 roku
w/s zgodności dekretu z konstytucją
Możliwość
bezpośredniego stosowania konstytucji przez sądy powszechne i sądy
administracyjne
Inne orzeczenia TK w/s
dekretu
Niniejsza strona Serwisu R poświęcona jest
roszczeniom do mienia (nieruchomego i ruchomego – np. dzieła sztuki)
przejętych przez państwo na podstawie dekretu o reformie rolnej z 1944 r. wraz z rozporządzeniem wykonawczym ministra rolnictwa i reform rolnych z 1945 r. oraz
pokrewnych późniejszych aktów prawnych.
Dekret przewidywał przejęcie majątków ziemskich o
powierzchni gruntów rolnych poniżej 50 ha (były tu pewne różnice
regionalne).
Z powołaniem się na dekret przejmowane były często także
składniki mienia nie objęte zakresem przedmiotowym dekretu: majątki
o powierzchni mniejszej niż ustalony limit, dwory, parki, dzieła sztuki
zgromadzone we dworze, zakłady przemysłowe nie związane ściśle z produkcja
rolną.
Poza tym – podobnie jak w przypadku innych aktów prawnych
o charakterze nacjonalizacyjnym – kwestionowana bywa w ogóle zgodność
dekretu zarówno z (uznawaną przez PRL) konstytucją z 1921 roku jak i
obecną konstytucją z 1997 roku (brak odszkodowania, przejęcie bez orzeczenia
sądu), a zatem i jego prawna skuteczność.
Obszerne orzecznictwo w zakresie
kilku aktów prawnych wprowadzonych w ramach reformy rolnej zawiera baza znanego
programu LEX.
Dawnych
ziemian zrzesza przede wszystkim Polskie Towarzystwo Ziemiańskie –
patrz strona Serwisu: Organizacje.
Podstawą
wykładni zakresu działania Dekretu jest
uchwała TK (pełny skład) z dnia 19 września 1990 r. (sygn. W 3/89) (Dz. U.
nr 1990.66.396, także OTK 1990, poz. 26) w sprawie z wniosku Rzecznika Praw
Obywatelskich (prof. Łętowskiej) o ustalenie powszechnie obowiązującej
wykładni przepisu art. 2 ust. 1 lit. „e” Dekretu.
Teza
uchwały (streszczenie): Zakres
przedmiotowy powołanego przepisu nie obejmuje nieruchomości,
które przed 1 września 1939 r. zostały rozparcelowane na działki budowlane
po zatwierdzenie projektu podziału przez właściwy organ, choćby nawet
przenisienie własności nastąpiło po tej dacie.
Z
uzasadnienia: "Powojenny ustawodawca,
przez określenie nieruchomości przymiotnikiem „ziemskie”, miał na względzie te obiekty
mienia nieruchomego, które mają charakter wyłącznie rolniczy.
(...) Jego intencją było przeznaczanie na cele reformy rolnej wyłącznie tych
nieruchomości, które są lub mogą być wykorzystane do prowadzenia działalności
wytwórczej w rolnictwie w zakresie produkcji roślinnej, zwierzęcej, sadowniczej".
Uchwała
wraz z uzasadnieniem (plik PDF)
Wprawdzie
obecnie uchwała formalnie utraciła moc wiążącą, w zw. z faktem, że nowa
Konstytucja z 1997 r. nie przewiduje już kompetencji TK do ustalenia
powszechnie obowiązującej wykładni przepisów, jednak dalej funkcjonuje mocą
autorytetu TK i jest powoływana w orzecznictwie NSA.
Dekret nie podał własnej definicji pojęcia "nieruchomość ziemska",
dlatego przyjąć należy, iż posłużył się terminologią zaczerpniętą z
ustawodawstwa wcześniejszego. Przepisy wykonawcze do tymczasowego
rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 września 1919 r. (Dz. U. nr ....)
określają natomiast nieruchomość ziemską jednoznacznie jako nieruchomość położoną
poza obrębem miasta (por. „Rz”, 2001.04.03, Reprywatyzacja:
Miejska kamienica to nie własność ziemska. Tarnowscy chcą wrócić do Końskich,
Renata Majewska).
Jasne jest,
że nie podlegały przejęciu gospodarstwa o powierzchni użytków
rolnych poniżej 50 ha (lub 100 ha, w zależności od położenia), przy
czym istotny tu był stan prawny i faktyczny na dzień wybuchu wojny w 1939
roku (podział faktyczny nieruchomości na części był bez znaczenia
prawnego).
Na niektórych
obszarach (np. Kaszuby) do 1947 r. obowiązywał nadal kodeks
cywilny niemiecki (KCN) i wg jego przepisów określany był
stan prawny nieruchomości dla celów ew. zastosowania dekretu o reformie rolnej.
Mimo aktu notarialnego o przekazaniu własności i jej faktycznego podziału nie
dokonano odpowiedniego wpisu w księdze wieczystej. Inaczej niż np. wg obecnego
KC, zgodnie z KCN do przeniesienia (w tym także podziału) własności
nieruchomości poza sporządzeniem aktu notarialnego konieczne było także
dokonanie wpisu do księgi wieczystej. W przeciwnym razie nieruchomość
pozostawała nie podzielona, i jeśli jej obszar przekraczał 100 ha – podlegała
przepisom dekretu. (por. „Rz”, 1997.06.06, Reforma
rolna nad jeziorem Wdzydze, Danuta Frey).
Poza
nieruchomościami o obszarze poniżej 50 ha (100 ha), w świetle w zasadzie jednolitego
ostatnio orzecznictwa (kilka wyroków TK i SN oraz liczne wyroki
NSA), nie dekret nie dawał także podstaw do nacjonalizacji składników mienia
nie związanych funkcjonalnie z majątkiem ziemskim (2000.08.23).
W szczególności przejęciu
na podstawie Dekretu nie podlegały takie obiekty jak:
·
browary, tartaki i
inne zakłady (por. poniższe
publikacje o roszczeniach Habsburgów, także np. publikacja z
1998.09.01),
·
budynki mieszkalne lub handlowe (wspomniana uchwała TK z
1990 r. a contrario),
·
dwory i pałace (por. różne poniższe publikacje),
·
parki (por. różne poniższe publikacje),
·
nieruchomości
położone w obrębie miasta (por.
poniższe publikacje o roszczeniach Tarnowskich w Dukli oraz a
contrario wspomniane tymczasowe rozporządzenie RM Ministrów z dnia 1
września 1919 r.),
·
ruchomości, w tym dzieła sztuki (por. poniższe
publikacje o roszczeniach Tarnowskich w Dzikowie, czy o księgozbiorze
Zamoyskiego),
Wprawdzie rozporządzenie
wykonawcze ministra rolnictwa z 1945 r. do
dekretu wyłączyło spod nacjonalizacji tylko przedmioty ruchome bez
wartości naukowej, artystycznej lub muzealnej, jednak zdaniem SN, ze
względu na hierarchię źródeł prawa, rozporządzenie nie mogło
rozszerzać postanowień dekretu PKWN jako aktu wyższego rzędu (por. „Rz”,
1999.11.09, Księgozbiór
wróci do ordynata zamojskiego, Maciej Podgórski).
Jeśli mienie przejęte w ramach
reformy rolnej nie kwalifikowało się do przejęcie zgodnie z orzecznictwem
wspomnianym wyżej, możemy dochodzić zwrotu lub odszkodowania.
Roszczeń można dochodzić w
naturze lub gotówce – w zależności o okoliczności – na kilka sposobów opisanych
niżej.
Aktualne orzecznictwo przyjmuje,
że nie ma możliwości żądania w trybie administracyjnym (art. 156
KPA) stwierdzenia nieważności dawnego zaświadczenia o
przejęciu majątku.
Stwierdzenie nieważności decyzji
administracyjnej w sprawie przejęcia mienia przez państwo następuje w trybie
administracyjnym (art. 156 KPA) (patrz publikacja w/s Szczawnicy, 2002.06.17); postępowanie jest wolne od
opłat.
W pierwszej instancji wniosek
rozpatruje wojewoda, a w trybie odwoławczym – minister rolnictwa.
Później przysługuje skarga do NSA (Żywiec, 2002.02.07).
Szerzej na temat warunków i
skutków stwierdzenia nieważności decyzji administracyjnych – patrz strona
Serwisu: KPA-komentarz.
Wyłączenia z
nacjonalizacji składników mienia nie objętych dekretem można
natomiast dochodzić przed sądem powszechnym w trybie art. 10 KWU – w procesie
o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (por.
publikacje w/s z 1998.09.01 i 1999.04.14 – poniżej). Wpis sądowy wynosi
do 8%, z tym że osoby ubogie mogą otrzymać zwolnienie.
Pozew wnosi się zawsze do wydziału cywilnego procesowego sądu okręgowego
właściwego ze wzgl. na miejsce położenia nieruchomości.
Z
racji niejasności w kwestii właściwej reprezentacji Skarbu Państwa pozywani
są:
Poza
tym konieczne jest często równoczesne pozwanie innych podmiotów
aktualnie wpisanych w księgach wieczystych nieruchomości (Czemierniki,
2002.06.12), takich jak:
W przypadku, gdy niektóre lub wszystkie składniki nieruchome, a także
ruchome, bezprawnie znacjonalizowane mienia zostało w międzyczasie nabyte od
państwa przez osobę trzecią działającą w dobrej wierze – dawny
właściciel dochodzić może jedynie odszkodowania (Pomorzany, 2002.02.09).
Także w tego rodzaju procesie pozywani bywają różne organy
reprezentujące SP (patrz publikacja z 2002.06.20):
·
wojewoda – jako następca prawny
dawnego Urzędu Ziemskiego;
·
ministerstwo rolnictwa.
Jeśli
pozywamy kilka organów reprezentujących Skarb Państwa, możemy dowolnie wybrać
wg siedziby którego z nich określimy właściwość miejscową sądu. Korzystniejsze
wydaje się wnoszenie powództwa raczej do sądu właściwego wg siedziby
lokalnych organów administracji, np. wojewody, ponieważ sądy warszawskie
właściwe wg siedziby ministerstw są najbardziej obciążone i mają kilkuletnie zaległości
w rozpatrywaniu spraw. Sądy w mniejszych ośrodkach, jak np. Kalisz, znacznie
szybciej rozpatrują sprawy.
Pierwszy
zarzut, materialnoprawny, dotyczy niezgodności dekretu z Konstytucją
marcową (1921) uznawaną przez powojenne „władze” Polski. Poręczała ona
ochronę własności, wywłaszczenie dopuszczała wyłącznie na cel publiczny, za
wyrokiem sądu i przede wszystkim za słusznym odszkodowaniem, wykluczała
także dyskryminację.
Drugi zarzut,
formalny dotyczy „braku konstytucyjnoprawnej legitymacji takich
organów jak PKWN, KRN, Rząd Tymczasowy, a także wątpliwa legitymacja
później istniejących organów” (z przytoczonego poniżej uzasadnienia wyroku
TK z 2001 r., s. 7 par. 2).
Kwestia
zgodności dekretu z konstytucją pozostaje kontrowersyjna. Precedensowym
postanowieniem z dnia 28 listopada 2001 r. (sygn. SK 5/2001) Trybunał
Konstytucyjny umorzył postępowanie ze skargi
konstytucyjnej dotyczącej dekretu o reformie rolnej.
Postanowienie
zostało wydane na posiedzeniu niejawnym, przez pełny skład
TK, przy czterech zdaniach odrębnych (por. Rz, 2002.01.30, Była dobra okazja, prof. Teresa Rabska).
Treść uzasadnienia
postanowienia (dokument Worda 97) i czterech zdań odrębnych zgłoszonych do
wyroku wskazuje, że wbrew oczekiwaniom niektórych za obecnej kadencji TK nie ma
raczej co liczyć na wydanie przez TK wyroku rozstrzygającego merytorycznie
sprawę konstytucyjności dekretu: stwierdzającego mianowicie jego niezgodność z
konstytucją. Podobnie w przypadku innych aktów nacjonalizacyjnych. Zwróćmy
uwagę, że wszyscy czterej nowi sędziowie TK (spośród łącznej liczby 15), choć
formalnie niezawiśli, wybrani zostali w 2001 roku przez Sejm na 9-letnią
kadencję głosami SLD. Pozostaje jednak inne rozwiązanie.
TK uchylił się w ten sposób od
jednoznacznego rozstrzygnięcia ważnej, ale bardzo drażliwej kwestii
zgodności wspomnianego dekretu z konstytucją. W konsekwencji kwestia ta
pozostała nierozstrzygnięta.
W
demokratycznym państwie prawnym (art. 2 Konstytucji) nie do zaakceptowania
jednak jest sytuacja, kiedy w obrocie prawnym funkcjonuje akt prawny o tak
doniosłym społecznie znaczeniu, choćby nawet wydany wiele lat temu, ale nadal
przecież będący podstawą wielu orzeczeń organów administracji i sądów, co do
którego istnieją zasadnicze wątpliwości co do jego zgodności z którymś z
elementarnych praw obywatelskich zagwarantowanych przez konstytucję (prawo
własności), a równocześnie brak jest możliwości jednoznacznego rozstrzygnięcia
tej kwestii przez którykolwiek z najwyższych organów państwa.
W tej
sytuacji uznać należy, iż to sądy powszechne oraz NSA i SN mają pełne prawo
i obowiązek odmawiać stosowania dekretu w konkretnej sprawie, jeśli
uznają, że dekret ten jest niezgodny z konstytucją (art. 8 ust. 1 i 2
Konstytucji). Orzecznictwo SN i NSA już wielokrotnie czyniło użytek z
tej możliwości w innych sprawach, mimo wprawdzie zdecydowanego sprzeciwu TK
(por. m. in. orzeczenia: uchwała SN z dnia 2001.07.04, sygn. III ZP 12/01, Biuletyn
SN nr 2001/7; postanowienie SN z dnia 1998.05.26 - teza 1, sygn. III
SW 1/98, OSNAP 1998/17/528; wyrok NSA w Warszawie z dnia 1998.10.09, sygn. II
SA 1246/98, Glosa nr 1999/3/29). Tą właśnie drogą poszli po wydaniu przez TK
wspomnianego postanowienia z 28 listopada 2001 r. pełnomocnicy procesowi Habsburgów
(patrz m. in. publikacja z dnia 2002.03.02 – link poniżej).
Uchwała TK (pełny skład) z dnia
1996.04.16 (sygn. W 15/ 95) (Dz. U. nr 1996.52.233) z wniosku Prokuratura Generalnego
o ustalenie powszechnie obowiązującej wykładni przepisu art. 2 ust. 1
lit. e Dekretu z 1944 r. o reformie rolnej.
Teza uchwały (streszczenie):
Normy
obszarowe [50 ha lub 100
ha] określone powołanym przepisem dotyczyły wyłącznie nieruchomości ziemskich,
które w 1944 r. przechodziły na Skarb Państwa; normy te nie wyznaczały
górnej granicy obszarowej nieruchomości rolnych na przyszłość.
Uchwała
wraz z uzasadnieniem (plik PDF)
Obecnie
uchwała formalnie utraciła moc wiążącą, w zw. z faktem, że nowa Konstytucja z
1997 r. nie przewiduje już kompetencji TK do ustalenia powszechnie
obowiązującej wykładni przepisów.
Poniżej podajemy listę odsyłaczy
internetowych do ponad 100 wybranych publikacji prasowych dotyczących
roszczeń do majątku przejętego w ramach reformy rolnej, które
zostały opublikowane w dzienniku „Rzeczpospolita” w okresie od
1993 roku, tj. takich, które dostępne są internetowym archiwum tej
gazety. Z publikacji tych można wiele dowiedzieć się o aktualnej praktyce
dochodzenia tego rodzaju roszczeń. Publikacje wymieniono w kolejności od
najnowszych, podając ich pełne oznaczenia (data wydania, gazeta, tytuł,
autor).
|
Lp. |
Data
publ. |
Tytuł artykułu |
Autor |
Poruszane zagadnienia |
|
125 |
2002.12.04 |
M. KUC. |
Pozwano ministra pracy i
ministra środowiska, którzy nadzorują państwowe jednostki organizacyjne
obecnie użytkujące nieruchomość. |
|
|
124 |
2002.12.04 |
Resort skarbu państwa kończy prace nad
projektem ustawy reprywatyzacyjnej. Trudne oddawanie |
Danuta Frey |
|
|
123 |
2002.12.03 |
Ofiary reformy rolnej liczą na ponad 400
tys. zł odszkodowania. Za skutki błędu odpowie wojewoda |
Gustaw Romanowski |
|
|
122 |
2002.10.15 |
Jan Stachura, Jan Jacek Olszewski |
|
|
|
121 |
2002.10.04 |
Pierwszy kurort oddany dawnym
właścicielom i przez nich zarządzany. Wody piekielne |
Barbara Jagiełło |
W 1989 r. spadkobiercy
wystąpili o zwrot uzdrowiska, w 1996 r. uzyskali korzystny wyrok NSA, dopiero
jednak w 2001 roku "fizycznie" odzyskali uzdrowisko. |
|
120 |
2002.09.10 |
Jan Jacek Olszewski, Jan Stachura |
Statystyka reprywatyzacji od
roku 1990 |
|
|
119 |
2002.09.06 |
Marian Wolski |
Głośna już sprawa obrazu
Wyspiańskiego sprzedawanego na aukcji przez Muzeum Narodowe mimo roszczeń
zgłaszanych przez prawowitego właściciela |
|
|
118 |
2002.08.09 |
Kolekcja Lubomirskich-Lanckorońskich na
razie w muzeum. Uchwała Rady Radomska unieważniona |
Danuta Frey, Gustaw Romanowski |
Rada miasta i muzeum zgodziły
się zwrócić większą część kolekcji obrazów. |
|
117 |
2002.06.20 |
Czy roszczenie przedawniło się wskutek
błędnej opinii Biura RPO |
Gustaw Romanowski |
Ponieważ ziemia została dawno
rozparcelowana i gospodarzą na niej następni właściciele, spadkobiercy
pozwali wojewodę jako następcę prawnego dawnego Urzędu Ziemskiego oraz
Ministerstwo Rolnictwa o odszkodowanie. |
|
116 |
2002.06.17 |
Jerzy Sadecki |
W 2001 r. minister zdrowia
stwierdził nieważność decyzji swego poprzednika z 1948 w sprawie przejęcia
przez państwo uzdrowiska w Szczawnicy. Miesiąc później kolejny minister, już
z rządu SLD, utrzymał orzeczenie w mocy. |
|
|
115 |
2002.06.12 |
Maciej Podgórski |
Spadkobiercy bezskutecznie
usiłowali odzyskać zespół pałacowo-parkowy drogą administracyjną. W 1999 r.
wystąpili z powództwem cywilnym do przeciwko wojewodzie i staroście
powiatowemu, AWRSP, i gminie. Sąd uznał, że przy rozstrzygnięciu sporu o
własność nieruchomości dopuszczalne jest również postępowanie
cywilnoprawne. Nakazał założyć nową księgę wieczystą i wpisać do niej powodów
jako współwłaścicieli. |
|
|
114 |
2002.04.20 |
Obrazy i matryce to własność
Tarnowskich. Spór o znacjonalizowane pamiątki rodowe |
Renata Krupa |
|
|
113 |
2002.03.21 |
Spadkobiercy właścicielki majątku
ziemskiego domagają się blisko 500 tys. zł odszkodowania |
Gustaw Romanowski |
|
|
112 |
2002.03.28 |
Renata Krupa |
|
|
|
111 |
2002.03.11 |
Renata Krupa |
|
|
|
110 |
2002.03.02 |
Żywiecki browar w NSA. Habsburgowie
kwestionują dekret o reformie rolnej |
Danuta Frey |
|
|
109 |
2002.02.14 |
prof. Janusz Gołaski (czyt.) |
|
|
|
108 |
2002.02.09 |
Marek Domagalski |
Po 57 latach Sąd Okręgowy w
Warszawie zasądził na rzecz spadkobierców właścicieli majątku odszkodowanie. Nie
uznał zarzutu przedawnienia roszczeń lub konieczności dochodzenia ich na
drodze administracyjnej. |
|
|
107 |
2002.02.07 |
H.F. |
|
|
|
106 |
2002.01.30 |
Teresa Rabska |
rozważania o wyroku TK w/s zgodności dekretu o r. r. z
konstytucją |
|
|
105 |
2002.01.16 |
H.F. |
|
|
|
104 |
2002.01.03 |
prof. dr hab. Janusz Gołaski |
o uzas. wyr. TK dot. ust. o gospod. gr. |
|
|
103 |
2001.12.14 |
Hrabi kurort. Szczawnica: pierwsze
miasto w Polsce wraca w prywatne ręce („Polityka” nr 50/2001) |
Anna Szulc |
|
|
102 |
2001.11.14 |
prof. dr hab. Janusz
Gołaski |
|
|
|
101 |
2001.11.13 |
Renata Majewska |
|
|
|
100 |
2001.10.29 |
Danuta Frey |
|
|
|
99 |
2001.10.25 |
Renata Majewska |
nie dotyczy mienia przejętego
w ramach reformy rolnej |
|
|
98 |
2001.10.18 |
Maria Sokolnicka |
|
|
|
97 |
2001.09.27 |
Danuta Frey |
|
|
|
96 |
2001.06.09 |
Renata Majewska |
|
|
|
95 |
2001.06.01 |
Renata Majewska |
|
|
|
94 |
2001.04.03 |
Renata Majewska |
|
|
|
93 |
2001.02.09 |
Danuta Frey |
|
|
|
92 |
2001.01.05 |
Danuta Frey |
Rozalin - c.d.; czyżby koniec głośnej sprawy zwrotu
pałacu w Rozalinie? |
|
|
91 |
2001.01.05 |
Danuta Frey |
Rozalin - c.d.: kalendarium |
|
|
90 |
2000.12.22 |
Danuta Frey |
Rozalin - c.d. |
|
|
89 |
2000.12.15 |
Maciej Kuciel |
Żywiec - browar |
|
|
88 |