Dawne stowarzyszenia (towarzystwa) – możliwości reaktywacji i rewindykacji

Warunki i zasady reaktywacji stowarzyszenia

Smutne losy jednego ze stowarzyszeń w kilkanaście lat po reaktywacji

Wstęp

Niniejsza strona Serwisu poświęcona jest dawnym stowarzyszeniom (zwanym także czasem towarzystwami), które – zwykle bezprawnie – zostały zlikwidowane przez władze PRL, celem przejęcia majątku tych podmiotów.

Były to stowarzyszenia utworzone na podstawie rozporządzenia Prezydenta RP z 1932 r. – Prawo o stowarzyszeniach (PrStow1932) (Dz. U. nr 1932.94.808 z późn. zm.); patrz art. 56 aktualnej ustawy z 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach.

Zwykle jeszcze przedwojenne, czasem jednak likwidowano także stowarzyszenia utworzone po 1945 roku, jak na przykład Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich (SDP), zlikwidowane w stanie wojennym (1981-1983).

Wczoraj, dziś i jutro organizacji obywatelskich (stowarzyszeń i fundacji) w Polsce

Organizacje pozarządowe, Grzegorz Jan Grabski, Rz, 1997.05.27

Tu kupisz tam sprzedasz, nie weźmie cię bieda. Jak stowarzyszenia działające w PRL radzą sobie w nowej rzeczywistości, Mariusz Przybylski, Marek Szczepanik, Rz, 2001.04.02

Minął czas stowarzyszeń, Grzegorz Sieczkowski, Rz, 1995.05.27

Po 1989 roku wiele takich bezprawnie zlikwidowanych stowarzyszeń reaktywowało swoją działalność, powołała swoje władze statutowe i odzyskała dawny majątek.

W takich przypadkach mają szczególne zastosowanie art. 52 oraz art. 54-56 przepisów przejściowych aktualnej ustawy z 1989 r. – Prawo o stowarzyszeniach (PrStowU) (tekst jednolity: Dz. U. nr 2001.79.855).

Warto przypomnieć, że począwszy od dnia 1.09.1954 r. dekret z 1954 r. o ogłaszaniu obwieszczeń (OgłObwD1954) zniósł obowiązek publikowania w MP ogłoszeń dotyczących m. in. stowarzyszeń. Wymagane prawem ogłoszenia te były później publikowane w inny sposób, wg uznania sądu.

Patrz także:

dawne spółki;
dawne fundacje.

Warunki i zasady reaktywacji stowarzyszenia

Prawo o stowarzyszeniach z 1932 r. dawało organowi administracji prawo do jego likwidacji, gdy ustała działalność stowarzyszenia.

Zgodnie z orzecznictwem, prawo żądania zwrotu majątku stowarzyszenia przysługuje wyłącznie samemu reaktywowanemu stowarzyszeniu (działającym w jego imieniu jego statutowym władzom lub kuratorowi), nie zaś jego (byłym) członkom.

Z kolei o unieważnienie decyzji o likwidacji stowarzyszenia wnosić mogą – jako osoby fizyczne – właśnie byli członkowie stowarzyszenia.

Warunkiem reaktywacji stowarzyszenia jest zatem, aby wniosek w tej sprawie złożył do Ministra Spraw Wewnętrznych któryś z dawnych członków stowarzyszenia.

1. któryś z dawnych członków zlikwidowanego stowarzyszenia wnosi (zwykle do MSWiA) o stwierdzenie nieważności decyzji o likwidacji stowarzyszenia (art. 156 KPA);

2. sąd powołuje kuratora reaktywowanego stowarzyszenia (art. 603 KPC w zw. z art. 42 &1 KC);

3. kurator – działając jako zarząd stowarzyszenia – wnosi o zabezpieczenie roszczeń stowarzyszenia do jego dawnego majątku oraz przyjmuje nowych członków (art. 42 &2 KC);

4. nowo przyjęci członkowie powołują statutowe władze stowarzyszenie i dochodzą praw do dawnego majątku stowarzyszenia;

W przypadku, gdy żaden z dawnych członków już nie żyje reaktywacja jest w zasadzie niemożliwa, choć i w takim przypadku byłoby teoretycznie możliwe wniesienie o stwierdzenie nieważności decyzji o likwidacji stowarzyszenia przez Prokuratora Generalnego – Ministra Sprawiedliwości (art. 184 KPA w zw. z art. 156 KPA), ale kto miałby korzystać z ew. odzyskanego majątku reaktywowanego stowarzyszenia?

W każdej sprawie o rozwiązanie stowarzyszenia niezbędny jest udział stowarzyszenia, którego wniosek o rozwiązanie dotyczy. Brak wezwania z urzędu do udziału w toczącym się postępowaniu stowarzyszenia, którego wynik postępowania dotyczy, jak również nieustanowienie w toku postępowania kuratora dla stowarzyszenia, które nie może prowadzić swoich spraw z braku powołanych do tego organów (np. zarządu) pociąga za sobą nieważność postępowania ([dawny] art. 369 pkt 2 i 5 k.p.c.).

postanowienie sądu apelacyjnego w Łodzi z dnia 1995.04.12 (sygn. I ACr 123/95, OSA 1995/6/34)

Smutne losy jednego ze stowarzyszeń w kilkanaście lat po reaktywacji

Wielkość rozmieniana na drobne. Przed wojną YMCA budowała, organizowała kursy, prowadziła kluby. Dzisiaj władze kłócą się o majątek, Katarzyna Sadłowska, Rz, 2001.06.01

Publikacje prasowe

Poniżej podajemy listę ponad 30 odsyłaczy internetowych do wybranych publikacji prasowych dotyczących reaktywacji dawnych stowarzyszeń i dochodzenia przez nie zwrotu majątku, które zostały opublikowane w dzienniku „Rzeczpospolita” w okresie od 1993 roku, tj. takich, które dostępne są internetowym archiwum tej gazety. Z publikacji tych można wiele dowiedzieć się o praktyce funkcjonującej w tego rodzaju sprawach. Publikacje wymieniono w kolejności od najnowszych, podając ich pełne oznaczenia (data wydania, gazeta, tytuł, autor).

Kolorem zielonym wyróżniono publikacje opisujące próby reaktywacji stowarzyszenia zakończone sukcesem (na danym etapie i w świetle danej publikacji), a kolorem brązowym te, które zakończyły się na danym etapie niepowodzeniem.

*Lp.*	*Data publ.*	*Tytuł artykułu*	*Autor*	*Omawiane reaktywowane stowarzyszenie*
34	2002.03.21	Właściciel nie mógł odzyskać, zasiedzenie nie biegło	Izabela Lewandowska	Ze względu na faktyczny brak możliwości dochodzenia swoich praw w okresie PRL, mimo formalnego upływu terminu, ZBoWiD nie zasiedział nieruchomości w Toruniu, będącej własnością reaktywowanego w 1995 r. Polskiego Związku Byłych Więźniów Politycznych Hitlerowskich Więzień i Obozów Koncentracyjnych (wyrok SN)
33	2001.11.17	Byli członkowie krakowskiego Towarzystwa Ogrodniczego chcą przywrócić je do życia	Renata Majewska	Próba reaktywacji Towarzystwa Ogrodniczego w Krakowie. NSA stwierdził, że skoro brak dokumentów, trzeba przesłuchać świadków. Po tym korzystnym wyroku członkowie Towarzystwa odzyskali nadzieję na reaktywowanie zlikwidowanego w latach 60. stowarzyszenia.
32	2001.07.09	Pokłosie akcji Wisła. Ukraińskie stowarzyszenie chce odzyskać siedzibę	Danuta Frey	Stowarzyszenie Ukraiński Dom Narodowy dochodzi zwrotu dawnej siedziby ukraińskiego Towarzystwa Narodnyj Dim w Przemyślu, przejętej w 1958 r. na własność skarbu państwa.
31	2001.03.02	Łeb w łeb. Walka dwóch organizacji turystycznych o wizerunek kozicy przywołuje w Tatrach widmo Lenina	Grzegorz Łyś	Znak kozicy, jako symbol organizacyjny i znak towarowy jest przedmiotem sporu między reaktywowanym przedwojennym Polskim Towarzystwem Turystyczno-Krajoznawczym i Polskim Towarzystwem Tatrzańskim. Obecne PTTK formalnie powstało w 1950 roku z połączenia dawnych PTT i PTK, które się wówczas rozwiązały, powołując równocześnie do życia PTTK i przekazując mu majątek obu organizacji.
30	2000.11.23	Biblioteka Polska w Paryżu. Niczyje księgozbiory	Magdalena Michalska	Przedwojenna Polska Akademia Umiejętności w Krakowie reaktywowana w 1989 r. jest właścicielem księgozbiorów Biblioteki Polskiej w Paryżu.
29	2000.07.05	Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich rozwiązane bezprawnie	Danuta Frey	Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich (SDP)
28	2000.06.16	Skutki bezprawnych decyzji. NSA. Czy o zwrot szkoły stara się nowe czy reaktywowane stowarzyszenie. Skutki bezprawnych decyzji	Danuta Frey	Dziesięć lat trwają starania Towarzystwa Błogosławionej Kunegundy w Podegrodziu, wspieranego przez gminę i jej mieszkańców, o zwrot siedziby przedwojennej Szkoły Gospodyń Wiejskich (k. N. Sącza).
27	2000.01.12	SDP czeka na sprawiedliwość. Pokłosie stanu wojennego	Marek Domagalski	Kolejny etap sprawy Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich (SDP), zlikwidowanego w stanie wojennym, opisanej wcześniej w artykule z dnia 1999.07.15 i 1998.06.19 (poniżej). W wyniku skargi SD RP, NSA uchylił decyzję MSWiA z 1998 roku stwierdzającą nieważność likwidacji SDP.
26	2000.03.20	Koński hazard w całej Polsce od dziś w rękach Totalizatora	Mariusz Przybylski	Trwa spór o prawo do nieruchomości będącej w posiadaniu Torów Wyścigów Konnych na Służewcu w Warszawie, powstałych przed wojną z inicjatywy Towarzystwa Zachęty do Hodowli Koni w Polsce. W 1999 roku ostatni dwaj żyjący członkowie przedwojennego towarzystwa reaktywowali je i domagają się zwrotu gruntów.
25	1999.11.26	Tylko jedna. Nazwa nie dość odróżniająca	Izabela Lewandowska, Agata Łukaszewicz	Może działać tylko jedno stowarzyszenie mające w nazwie "Polska YMCA" - uznał SN. Oddalił kasację Komitetu Założycielskiego Stowarzyszenia o nazwie "Polska YMCA w Łodzi" od wyroku odmawiającego rejestracji.
24	1999.08.27	Odżyła decyzja z wniosku prymasa Glempa. Towarzystwo Wiedzy Powszechnej kontra Towarzystwo Czytelni Ludowych	Danuta Frey	Kolejny etap sprawy zlikwidowanego Towarzystwa Czytelni Ludowych, opisanej wcześniej w artykule z dnia 1996.09.19 (poniżej).
23	1999.07.15	Decyzja ze stanu wojennego. Czego szuka w sądzie Stowarzyszenie Dziennikarzy RP	Danuta Frey	Kolejny etap sprawy Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich (SDP), zlikwidowanego w stanie wojennym, opisanej wcześniej w artykule z dnia 1998.06.19 (poniżej). SD RP (uwaga: nazwa nieco myląca) *kontra* zlikwidowane w stanie wojennym Stowarzyszenie Dziennikarzy Polskich (SDP).
22	1999.07.01	Błędne decyzje. Stowarzyszenie Robotników Chrześcijańskich może upomnieć się o swoje	Danuta Frey	NSA uchylił odmowę unieważnienia likwidacji Stowarzyszenia Robotników Chrześcijańskich w Łodzi.
21	1999.02.11	TOPR w kapitalizmie. Na ratunek	Jacek Krzemiński	Tatrzańscy ratownicy GOPR-u odłączyli się i reaktywowali przedwojenne Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe.
20	1998.06.25	Inne Kurkowe Bractwo. Ta sama nazwa i cel nie wystarczą	Danuta Frey	MSWiA odmówił nowo powstałemu Kurkowemu Bractwu Strzeleckiemu w Pleszewie k/ Kalisza unieważnienia rozwiązania 1949 r. stowarzyszenia o tej samej nazwie.
19	1998.06.24	Byliśmy tylko numerami	Andrzej Kaczyński	Kolejny etap sprawy reaktywowanego w 1990 r. Polskiego Związku Byłych Więźniów Politycznych Hitlerowskich Więzień i Obozów Koncentracyjnych, opisanej dalej w artykule z dnia 2002.03.21 (powyżej).
18	1998.06.19	SDP sprzed 1982 r. nadal istnieje. Decyzja o rozwiązaniu nieważna	Renata Krupa	SDP zamierza się reaktywować: powoła kuratora, a następnie odbędzie się walny zjazd, na którym członkowie SDP, należący do niego przed rozwiązaniem w 1982 r. wybiorą nowe władze Stowarzyszenia.
17	1998.05.21	Zakopiański "Sokół" chce odzyskać Sokolnię. Straż Pożarna po Towarzystwie Gimnastycznym	Danuta Frey	Reaktywowane w 1989 r. Polskie Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" – gniazdo w Zakopanem – stara się odzyskać swoją dawną nieruchomość.
16	1997.12.08	WARSZAWA. Aukcja i pokaz choinek wykonanych przez artystów. Świąteczna Zachęta	Jan Bończa-Szabłowski	Reaktywowane w 1990 r. Towarzystwo Zachęty Sztuk Pięknych zorganizowało imprezę „choinka artystów”.
15	1997.08.20	Powrót do Celestatu. Krakowskie Bractwo Kurkowe	Jerzy Sadecki	Rzecz o działalności zasłużonego Bractwa Kurkowego w Krakowie, powstałego w XIII w., w 1951 rozwiązanego roku władze PRL, a obecnie reaktywowanego. Brak informacji o kwestiach formalno-majątkowych.
14	1997.03.17	YMCA walczy o gmach	Dział Prawa	Kolejny etap sprawy budynku reaktywowanej Polskiej YMCA opisanej po raz pierwszy w artykule z dnia 1994.11.18 (poniżej). NSA oddalił skargę YMCA na decyzję z 1984 r. o przekazaniu jej gmachu Kwaterze Głównej ZHP, uznając, że sprawa powinna być rozpatrzona w postępowaniu prowadzonym na podstawie dekretu o gruntach warszawskich.
13	1997.03.10	Spór o własność	Danuta Frey	Kolejny etap sprawy budynku reaktywowanej Polskiej YMCA opisanej po raz pierwszy w artykule z dnia 1994.11.18 (poniżej).
12	1997.01.22	Lekarze wracają na swoje	Danuta Frey	Istniejące nieprzerwanie od 170 lat i zrzeszające obecnie ok. 3.5000 członków Towarzystwo Lekarskie Warszawskie ma szanse odzyskać działki w okolicach Ogrodu Saskiego.
11	1996.12.20	YMCA nadal walczy o gmach. Po raz drugi w sądzie	Danuta Frey	Kolejny etap sprawy budynku reaktywowanej Polskiej YMCA opisanej po raz pierwszy w artykule z dnia 1994.11.18 (poniżej).
10	1996.09.19	Utracony majątek Czytelni Ludowych. Sprawę rozpoczął wniosek prymasa Glempa	Danuta Frey	NSA uwzględnił skargę Towarzystwa Wiedzy Powszechnej na decyzję MSW z 1991 r. o stwierdzeniu nieważności decyzji o likwidacji Towarzystwa Czytelni Ludowych.
9	1995.04.20	Czechy: "Oddajcie to, co nie jest waszą własnością". Reprywatyzacja w Europie Środkowej i Wschodniej	Barbara Sierszuła	Czeska *ustawa reprywatyzacyjna nie* objęła tzw. osób prawnych (m in. spółek, a także stowarzyszeń**).
8	1995.02.28	Społeczność ewangelicka swoje szkoły mogła założyć dopiero po roku 1989	Piotr Adamowicz	Towarzystwo Ewangelickie w Cieszynie, zlikwidowane w 1963 r., a reaktywowane w 1992 r. decyzją MSW, w odzyskanym budynku uruchomiło liceum.
7	1996.04.01	Nie ten minister. Jak przywrócić stowarzyszenie	Danuta Frey	Nieudana próba reaktywacji Kaliskiego Towarzystwa Muzycznego, zlikwidowanego w 1950 r. Wg NSA o stwierdzenie nieważności decyzji o likwidacji poprzedniego stowarzyszenia mogą wystąpić jedynie jego byli członkowie.
6	1995.03.17	Bractwo Kurkowe bez majątku. Identyczna nazwa i cele to za mało	Danuta Frey	Strzeleckie Bractwo Kurkowe w Ostrowiu Wlkp. Wg NSA o unieważnienie likwidacji stowarzyszenia mogą występować tylko byli członkowie, choćby nawet obecnie nie tworzyli żadnej organizacji. Z kolei prawo żądania zwrotu majątku stowarzyszenia przysługuje natomiast reaktywowanemu stowarzyszeniu, a nie jego członkom. Gdy ustała działalność stowarzyszenia, Prawo o stowarzyszeniach z 1932 r. dawało organowi administracji prawo do jego likwidacji.
5	1995.01.03	Cichy chór codziennej pracy. Kościół to najstarsza instytucja charytatywna	Mirosław Usidus	Caritas Polska został reaktywowany w 1990 r., na mocy ustawy o stosunku państwa do Kościoła z 1989 roku, czterdzieści lat po przejęciu przez władze PRL jego majątku, a nawet nazwy. Przed likwidacją w 1950 r. Caritas prowadził prawie 1800 zakładów, w tym żłobki, domy dziecka, przytułki dla starców, szpitale, zakłady specjalne, domy noclegowe i wiele innych rodzajów placówek.
4	1994.11.18	Trwa spór o warszawską Ymkę. Po wyroku sądu	Danuta Frey	Reaktywowane polskie ogniwo międzynarodowego Związku Młodzieży Chrześcijańskiej "Polska YMCA" (ang. Young Men's Christian Associations) dochodzi zwrotu swojego przedwojennego gmachu w Warszawie z krytym basenem, urządzeniami sportowymi i salą teatralną, który w 1984 r. władze przekazały ZHP.
3	1994.11.05	Album korespondentek. Pozdrowienie sokolskie	TJŻ	Polskie Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół", reaktywowane w 1989 r.
2	1994.09.03	Polskie gimnazjum na Zaolziu	Barbara Sierszuła	Majątku około 200 przedwojennych polskich stowarzyszeń na terenie Czech, skonfiskowanego w czasie wojny – nie można odzyskać.
1	1994.08.22	Majątek był, ale już nie ma. Filareci starzy i nowi	Danuta Frey	NSA uznał, że dzisiejsi Filareci nie są następcą prawnym stowarzyszenia działającego przed wojną.

Wszelkie prawa autorskie i prawa do baz danych niniejszego Serwisu R – zastrzeżone.

Data ostatniej aktualizacji strony: 2002.12.22