R-Serwis
www.Reprywatyzacja.info.pl

Ustawa z 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym


Spis treści strony

Wprowadzenie. 1

Akty powiązane. 1

Przedmiot i zakres działania ustawy. 1

Przesłanki przejęcia. 1

Forma prawna przejęcia. 2

Praktyka stosowania ustawy. 2

Orzecznictwo. 2

Publikacje prasowe. 4

 


Wprowadzenie

Niniejsza strona Serwisu R omawia możliwości reprywatyzacji mienia znacjonalizowanego na podstawie ustawy z dnia 25 lutego1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. nr 1958.11.37, zm. Dz. U. nr 1968.3.6), oznaczanej skrótem USPM_U1958.

Ustawa weszła w życie dnia 08 marca 1958 r.


Akty prawne

1.              ustawa z dnia 25 lutego1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. nr 1958.11.37, zm. Dz. U. nr 1968.3.6);

2.              ustawa z dnia 23.01.1968 r. o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. nr 1968.3.6): uchyliła art. 12 ustawy, który ustanawiał warunkowe prawo do emerytury dla właścicieli przejmowanego przez państwo mienia;

3.              dekret z dnia 16.12.1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz. U. RP nr 1918.21.67, zm. Dz. U. nr 1927.49.437); 

4.              instrukcja Min. Przemysłu z dnia 01.03.1946 r. w/s ustanawiania zarządu przymusowego (Dz. U. nr 1948.33.142);


Przedmiot i zakres działania ustawy

Omawiana ustawa ustanawiała zasadę, że prywatne przedsiębiorstwa, które w dniu 8 marca 1958 r.  (dzień wejścia ustawy w życie) znajdowały się w zarządzie państwowym, ustanowionym w trybie dekretu z dnia 16.12.1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz. U. RP nr 1918.21.67)z mocy prawa przechodzą – w zasadzie bez odszkodowania na własność Skarbu Państwa.

Ustawa, choć epizodyczna, nadal obowiązuje.


Przesłanki przejęcia

Jak wynika z ustawy (art. 17 w zw. z art. 2 ustawy ) i powołanego w niej dekretu (art. 1 ust. 1 pkt 3, art. 4 i art. 11) oraz orzecznictwa SN i NSA, warunkiem zgodnego z prawem stwierdzenia przejścia mienia na własność Skarbu Państwa, było kumulatywne wystąpienie w dniu 8.03.1958 r. (wejście w życie ustawy) pięciu materialnych przesłanek:

1) przedsiębiorstw innego mienia, którym – władanie osoby uprawnione utraciły do dnia 31.12.1954 r.,

2) które pozostaje w faktycznym władaniu państwowej jednostki organizacyjnej w dniu wejścia w życie ustawy (08.03.1958 r.);

3) władanie powyższe opierało się (w dniu wejścia ustawy w życie) na tytule prawnym wynikającym z powołanego dekretu, albo był to zakład elektryczny;

4) chodziło o przedsiębiorstwo, którego ‑utrzymanie w ruchu lub puszczenie w ruch leżało w interesie Państwa (art. 1 ust. 1 pkt 3 dekretu), a więc o ważne dla interesów Państwa przedsiębiorstwo, które było nieczynne lub bezpośrednio zagrożone zatrzymaniem działalności; z pewnością nie była takim przedsiębiorstwem niezabudowana działka, kamienica czynszowa, czy wytwórnia nart i sanek, choć zdarzało się na przejmowanie podstawie tejże ustawy takich właśnie obiektów;

5) wcześniej Minister Przemysłu i Handlu wydał - w trybie wspomnianego dekretu z 1918 r. - ważną i zasadną decyzję o ustanowieniu przymusowego zarządu państwowego, mianował zarządcę mienia i ogłosił o tym w ‑Monitorze Polskim (art. art. 2 b), 3, 4 i art. 11 dekretu); patrz także: instrukcja Min. Przemysłu z dnia 01.03.1946 r. (Dz. U. nr 1948.33.142) w/s ustanawiania zarządu przymusowego, wydana na podstawie art. 11 dekretu;

Brak wystąpienia którejkolwiek z powyższych przesłanek jest podstawą stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu, po ew. uprzednim stwierdzeniu nieważności ew. bezprawnej decyzji o ustanowieniu zarządu.

W przypadku przedsiębiorstw nieczynnych lub drobnych - możliwy był ich zwrot w trybie decyzji ministra (art. 3  7, 13 i 18), która nie podlegała zaskarżeniu do sądu (art. 13), co jednak jest niezgodne z obecną Konstytucją.


Forma prawna przejęcia

Przejście mienia na własność Skarbu Państwa stwierdzał, w formie deklaratoryjnego orzeczenia, minister właściwy ze względu na rodzaj przedsiębiorstwa – np. Min. Przemysłu, Min. Budownictwa, Min. Kultury lub przewodniczący Głównego Komitetu Kultury Fizycznej i Turystyki.


Praktyka stosowania ustawy

Na podstawie ustawy Państwo przejęło różne drobne przedsiębiorstwa - młyny, tartaki, cegielnie. Przejmowano także (z zasady bezprawnie) pensjonaty (tak SN w uzasadnieniu poniższego wyroku z dnia 8 grudnia 1987 r. - poniżej).

1999.06.21, Rz, Pozwany polski rząd, Krzysztof Darewicz [Żydzi, USA, ogólne prawno-historyczne]

Publikacja w związku z pozwem Żydów do Sądu w Nowym Jorku. M. in. b. krótkie podsumowanie, jakie obiekty nacjonalizowano z jakiej ustawy/ dekretu.


Orzecznictwo

Jednolite orzecznictwo NSA i SN uznaje, że przedmiotowa ustawa obejmowała wyłącznie mienie, które było wcześniej skutecznie (zasadnie) objęte zarządem państwowym, ważnie ustanowionym w trybie dekretu z 1918 r., a zatem ‑przedsiębiorstwa, których utrzymanie w ruchu lub puszczenie w ruch leży w interesie państwa.

Poniżej podano poszczególne orzeczenia SN i NSA wydane na tle ustawy począwszy od 1957 roku; orzeczenia podano w kolejności od najnowszych.

 

Lp.

Data

orzecz.

Organ orzekający

i

rodzaj orzeczenia

Sygn.

Opublikowane

Teza

wraz z ew. uzasadnieniem

10 

12.01.2001

wyrok

NSA

w Warszawie

IV 1250/ 00

nie publ.

Nie podlegało przejęciu przedsiębiorstwo, które w 1958 r., w dniu wejścia w życie przedmiotowej ustawy, pozostawało we władaniu Państwa na podstawie poprzedniego orzeczenia nacjonalizacyjnego (z 1949 r., wydanego na podstawie ustawy z 1946 r. o przejęciu podstawowych gałęzi przemysłu), uchylonego wobec przedsiębiorstwa dopiero w 1959 r. (w formie zatwierdzonego przez ministra przemysłu korygującego protokołu zdawczo-odbiorczego).

Nie stanowią nieodwracalnego skutku prawnego w rozumieniu art. 156 kpa: wybudowanie nowych budynków, połączenie nieruchomości, ani też wniesienie mienia przedsiębiorstwa państwowego do spółki NFI.

Patrz także publikacja z dnia 2001.01.30.

9

13.12.1999

wyrok

NSA

w Warszawie

n/n

„Rz”, 14.12.1999 r.

Przy braku ustanowionego przymusowego zarządu nad nieruchomością, nie ma podstaw do jej przejęcia. Z kolei decyzja uwłaszczeniowa może zostać zniesiona w trybie administracyjnym, a więc nie stanowi ona nieodwracalnego skutku prawnego. Podczas postępowania o zwrot nieruchomości nie można było wydać decyzji uwłaszczeniowej.

8   

20.12.1994

wyrok

NSA

w Warszawie

IV SA 1143/ 93

ONSA 1995/3/145, s. 231

teza ???

7   

21.12.1992

wyrok

NSA

w Warszawie

IV SA 1054/ 92

ONSA 1994/1/30

‑... w pojęciu ustawy >>inne mienie<< mieszczą się maszyny i urządzenia i materiał do produkcji, objęte zarządem państwowym ustanowionym w trybie dekretu z 1918 r.;

6   

18.11.1992

wyrok SN

III CZP 133/ 92

OSP 1993/7/153

"Skarb Państwa nie może zaliczać do czasu posiadania w rozumieniu art. 172 kc okresu władania nieruchomością jak właściciel na podstawie decyzji administracyjnej, której nieważność została następnie stwierdzona ze względu na sprzeczność z prawem" (uchwała wydana na tle sprawy dot. mienia bezprawnie objętego ustawą z 1958 r.).

5   

05.08.1992

wyrok

NSA

w Warszawie

IV SA 330/ 92

Pr. Gospod.

nr 1/1993, s. 25

teza wyroku taka sama jak w wyroku NSA z dnia 21 grudnia 1992 r.;

4   

21.11.1990

postanowienie

NSA

w Warszawie

IV 583/ 90

ONSA 1990/67

Orzeczenie o przejściu na własność Państwa na podstawie [przedmiotowej] ustawy z 1958 r. ma charakter decyzji administracyjnej deklaratoryjnej (a nie konstytutywnej), a zatem nie zmienia samo przez się materialno-prawnego stanu własności nieruchomości.

3 

8.12.1987

uchwała siedmiu sędziów SN

III CZP 47/ 87

OSNCiA

1988/7-8/91

Na skutek licznych odwołań właścicieli nieruchomości ówczesny Minister Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska w ostatnich latach w niektórych sprawach stwierdził nieważność decyzji o objęciu zarządem przymusowym budynków pensjonatowych, jak też decyzji stwierdzających przejście własności na rzecz Państwa.  (...) Ustanowienie przymusowego zarządu państwowego nad budynkami pensjonatowymi, wydzierżawionymi instytucjom państwowym następowało na podstawie decyzji administracyjnych rażąco naruszających prawo. Prawną konsekwencją nieważności decyzji administracyjnych o obejmowaniu przymusowym zarządem państwowym omawianych budynków pensjonatowych jest to, że do tego mienia nie ma zastosowania ustawa z dnia 25 lutego 1958 r.

2   

6.11.1964

wyrok SN

I CR 235/ 64

OSNC

1965/7-8/129

Na podstawie przedmiotowej ustawy ‑nie może przejść na Skarb Państwa własność fizycznie wydzielonej części budynku, ponieważ część składowa nie może być przedmiotem odrębnych praw rzeczowych (art. 47 &1 kc).

1

25.01.1957

wyrok SN

1 CO 35/ 56

OSP 1957-58/30

"Właściciel nieruchomości, będący zarazem właścicielem mieszczącego się na niej przedsiębiorstwa, może żądać od zarządcy przymusowego wynagrodzenia za korzystanie z pomieszczeń zajmowanych przez przedsiębiorstwo w okresie trwania zarządu państwowego wówczas, gdy nieruchomość nie jest składnikiem przedsiębiorstwa, nad którym ustanowiony został przymusowy zarząd państwowy" (teza); z uzasadnienia.: składnikiem przedsiębiorstwa mogą być także tylko prawa najmu lub dzierżawy pomieszczeń (a niekoniecznie ich własność).

Patrz także:

·         orzeczenia opisane w poniższych publikacjach “Rz”;

·         orzeczenia NSA zawarte w bazie systemu LEX (poniżej, od najnowszych):

Data wydania orzeczenia

Nr orzecz.

w bazie systemu LEX

1999.12.01

48638

1999.09.08

48633

1999.06.11

48645

1999.02.15

48640

1998.12.21

45854

1998.11.10

45884

1998.10.27

45889

1998.01.16

45976

 


Publikacje prasowe

Poniżej podano listę publikacji (w kolejności od najnowszych) dotyczących odzyskiwania mienia przejętego z przekroczeniem ustawy, które zostały zamieszczone w „Rzeczpospolitej” i „Pulsie Biznesu” w okresie od roku 1993.


9. 2001.11.22, PB, Do sądu trafi pozew przeciw Izolacji, Ryszard Gromadzki

Zapowiedź pozwu rodziny Bennich p-ko Izolacji Jarocin S.A. o zapłatę z tytułu bieżącego bezumownego korzystania z nieruchomości przejętej bezprawnie z powołaniem na ustawę z 1958 roku.


8. 2001.01.30, PB, Izolacja Jarocin musi spłacić spadkobierców, Ryszard Gromadzki

Informacja o wyroku NSA z dnia 12.01.2001 r. ze skargi Izolacji Jarocin S.A. na decyzję stwierdzającą nieważność bezprawnej nacjonalizacji nieruchomości przemysłowej rodziny Bennich z powołaniem na ustawę z 1958 roku.


7. 1999.12.14, Rz, Niewiadoma przyszłość kina "Pokój", Danuta Frey

Wyrok NSA z dnia 1999.12.13 (sygn. ???). Patrz także wcześniejszy tekst o tej samej sprawie: Czy kino Pokój...? (D. Frey, Rz, 1995.10.23) (poniżej).


6. 1997.11.25, Rz, Odebrana cegielnia, Dział Prawa

Zarządzeniem z 1951 r. ustanowiono przymusowy zarząd państwowy nad cegielnią, w trybie dekretu z 1918 r. o przymusowym zarządzie państwowym. W konsekwencji, w 1963 r. przedsiębiorstwo przejęto na własność państwa na podstawie ustawy z 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym.

W 1996 r. minister przemysłu i handlu wydał decyzję stwierdzającą nieważność zarządzenia o ustanowieniu zarządu, uznając, że wydano ją z rażącym naruszeniem prawa, jako że cegielnia była czynna i nie była zagrożona bezruchem.

NSA oddalił skargę zakładów użytkujących dawną cegielnię, uznając także, iż nie zaszły nieodwracalne skutki prawne - nie mieszczą się w tym pojęciu poniesione nakłady (wyrok z dnia 1997.11.24, sygn. IV SA 1681/ 96).


5. 1996.11.14, Rz, Sąd na bruku, Żaneta Semprich

NSA oddalił skargę prezesa Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu na decyzję ministra przemysłu, stwierdzającą nieważność decyzji z 1950 r. o ustanowieniu przymusowego zarządu nad dawna Fabryką Zamków "Mefaza" w Lesznie, w której budynkach mieści się obecnie Sąd Rejonowy w Lesznie (wyrok z dnia 1996.11.13, sygn. ???).


4. 1995.10.23, Rz, Czy kino "Pokój", Danuta Frey

W 1961 r. minister kultury i sztuki wydał - na podstawie ustawy z 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym - decyzję o przejściu na własność Państwa, bez odszkodowania, zabudowanej działki w centrum Białegostoku. Po adaptacji budynku otwarto w nim kino ‑Pokój.

Na początku lat 90-tych spadkobiercy dawnego właściciela złożyli wniosek do MKiS o stwierdzenie nieważności orzeczenia jego poprzednika z 1961 r., jako bezprawnej. Minister odmówił.

Wyrokiem z 22 października 1995 r. NSA w Warszawie uchylił odmowną decyzję ministra i nakazał ponowne zbadanie sprawy, w szczególności, czy były podstawy do wydania decyzji o ustanowieniu przymusowego zarządu w trybie dekretu z 1918 r. Zdaniem Sądu, jeśli nie, tj. gdyby decyzję tę wydano z rażącym naruszeniem prawa, nieważna byłaby również późniejsza decyzja o przejęciu nieruchomości w trybie ustawy z 1958 r.


3. 1995.02.23, Rz, Reprywatyzacja w odkurzonych aktach, Gustaw Romanowski

Dwa przypadki z życia  (kamienice) oraz ogólne rozważania prawne dotyczące przejęcia przez państwo po II wojnie światowej 60% prywatnych nieruchomości w Łodzi na podstawie dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach opuszczonych i poniemieckich.

Spośród nieruchomości wywłaszczonych na podstawie dekretu:

·                       58% - stanowiło własność Polaków,

·                       30%  - Żydów

·                       12% (tylko) - Niemców,

– choć właśnie na te ostatnie przypadki przepisy kładły szczególny nacisk.

Rażące naruszenia prawa zdarzały się bardzo często.


2. 1995.01.17, Rz, Czy narty Bujaka upaństwowiono legalnie?, Danuta Frey

Decyzją z 1950 r. ustanowiono przymusowy zarząd państwowy w trybie dekretu z 1918 r. nad Wytwórnią Nart i Sanek w Zakopanem. Następnie, decyzją przewodniczącego Głównego Komitetu Kultury Fizycznej i Turystyki z 1958 r., wydaną na podstawie ustawy z 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym, zakład upaństwowiono, bez odszkodowania. Budynek przejął następnie Centralny Ośrodek Sportu.

Od dwóch lat brak odpowiedzi na wniosek spadkobierców do premiera o rozstrzygnięcie trwającego piąty rok negatywnego sporu kompetencyjnego.

W międzyczasie adwokat spadkobierców, wniósł do sądu pozew o wydanie budynku i o odszkodowanie za ostatnie nie przedawnione dziesięć lat korzystania z budynku.


1. 1994.10.11, Rz, Skwer reprywatyzowany, Danuta Frey

Decyzją z 1977 r., na podstawie ustawy z 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod przymusowym zarządem państwowym, upaństwowiono - bez odszkodowania - niezabudowaną działkę o pow. 3,500 m. kw. znajdującą się w centrum Gdyni. W wyniku komunalizacji nieruchomość przeszła na własność miasta Gdyni.

Decyzją z września 1993 r. minister budownictwa stwierdził nieważność decyzji z 1977 r. jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa, gdyż nieruchomość nie była objęta przymusowym zarządem państwowym w trybie dekretu z 1918 r. NSA w Warszawie oddalił skargę miasta i utrzymał w mocy decyzję ministra. W rezultacie nieruchomość wróciła do spadkobierców dawnego właściciela (wyrok z dnia 1994.10.10, sygn. ???).


Wszelkie prawa autorskie i prawa do baz danych niniejszego Serwisu R  – zastrzeżone.

© Juliusz Bennich-Zalewski (autor i właściciel serwisu)


Data ostatniej aktualizacji strony: 2002.12.28