Ustawa z 1958
r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym
Spis treści strony
Przedmiot i zakres działania ustawy
Niniejsza strona Serwisu R omawia możliwości
reprywatyzacji mienia znacjonalizowanego na podstawie ustawy z dnia 25
lutego1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod
zarządem państwowym (Dz. U. nr 1958.11.37, zm. Dz. U. nr 1968.3.6),
oznaczanej skrótem USPM_U1958.
Ustawa weszła w życie dnia 08 marca 1958 r.
1.
ustawa z dnia 25 lutego1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia
pozostającego pod zarządem państwowym (Dz. U. nr 1958.11.37, zm. Dz. U. nr
1968.3.6);
2.
ustawa z dnia 23.01.1968 r. o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. nr
1968.3.6): uchyliła art.
12 ustawy, który ustanawiał warunkowe
prawo do emerytury dla właścicieli przejmowanego przez państwo mienia;
3.
dekret z dnia 16.12.1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz.
U. RP nr 1918.21.67, zm. Dz. U. nr 1927.49.437);
4.
instrukcja Min. Przemysłu z dnia 01.03.1946 r. w/s ustanawiania
zarządu przymusowego (Dz. U. nr 1948.33.142);
Omawiana ustawa ustanawiała zasadę, że prywatne
przedsiębiorstwa, które w dniu 8 marca 1958 r. (dzień wejścia
ustawy w życie) znajdowały się w zarządzie państwowym, ustanowionym w
trybie dekretu z dnia 16.12.1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu
państwowego (Dz. U. RP nr 1918.21.67) – z mocy prawa
przechodzą – w zasadzie bez odszkodowania – na własność Skarbu
Państwa.
Ustawa, choć epizodyczna, nadal obowiązuje.
Jak wynika z ustawy (art. 17 w zw. z art. 2 ustawy ) i
powołanego w niej dekretu (art. 1 ust. 1 pkt 3, art. 4 i art. 11) oraz
orzecznictwa SN i NSA, warunkiem zgodnego z prawem stwierdzenia
przejścia mienia na własność Skarbu Państwa, było kumulatywne wystąpienie w
dniu 8.03.1958 r. (wejście w życie ustawy) pięciu materialnych
przesłanek:
1) przedsiębiorstw innego mienia, którym –
władanie osoby uprawnione utraciły do dnia 31.12.1954 r.,
2) które pozostaje w faktycznym
władaniu państwowej jednostki organizacyjnej w dniu wejścia w życie
ustawy (08.03.1958 r.);
3) władanie powyższe opierało się (w dniu wejścia ustawy w życie)
na tytule prawnym wynikającym z powołanego dekretu, albo był to zakład
elektryczny;
4) chodziło o przedsiębiorstwo, którego ‑utrzymanie
w ruchu lub puszczenie w ruch leżało w interesie Państwa (art. 1 ust. 1 pkt
3 dekretu), a więc o ważne dla interesów Państwa przedsiębiorstwo, które
było nieczynne lub bezpośrednio zagrożone zatrzymaniem działalności; z
pewnością nie była takim przedsiębiorstwem niezabudowana działka, kamienica
czynszowa, czy wytwórnia nart i sanek, choć zdarzało się na przejmowanie
podstawie tejże ustawy takich właśnie obiektów;
5) wcześniej Minister Przemysłu i Handlu wydał - w trybie wspomnianego dekretu z 1918 r. - ważną i zasadną decyzję
o ustanowieniu przymusowego zarządu państwowego, mianował zarządcę
mienia i ogłosił o tym w ‑Monitorze Polskim (art. art.
2 b), 3, 4 i art. 11 dekretu); patrz także: instrukcja Min. Przemysłu z
dnia 01.03.1946 r. (Dz. U. nr 1948.33.142) w/s ustanawiania zarządu
przymusowego, wydana na podstawie art. 11 dekretu;
Brak wystąpienia którejkolwiek
z powyższych przesłanek jest podstawą stwierdzenia nieważności decyzji o
przejęciu, po ew. uprzednim stwierdzeniu nieważności ew. bezprawnej decyzji o
ustanowieniu zarządu.
W przypadku przedsiębiorstw nieczynnych lub
drobnych - możliwy był ich zwrot w trybie decyzji ministra
(art. 3 7, 13 i 18), która nie podlegała zaskarżeniu do sądu (art.
13), co jednak jest niezgodne z obecną Konstytucją.
Przejście
mienia na własność Skarbu Państwa stwierdzał, w formie deklaratoryjnego
orzeczenia, minister właściwy ze względu na rodzaj przedsiębiorstwa – np.
Min. Przemysłu, Min. Budownictwa, Min. Kultury lub przewodniczący Głównego
Komitetu Kultury Fizycznej i Turystyki.
Na podstawie ustawy Państwo przejęło różne drobne
przedsiębiorstwa - młyny, tartaki, cegielnie. Przejmowano także (z zasady
bezprawnie) pensjonaty (tak SN w uzasadnieniu poniższego wyroku z dnia 8
grudnia 1987 r. - poniżej).
1999.06.21, Rz, Pozwany polski rząd, Krzysztof Darewicz [Żydzi, USA, ogólne
prawno-historyczne]
Publikacja w związku z pozwem Żydów do Sądu w Nowym
Jorku. M. in. b. krótkie podsumowanie, jakie obiekty nacjonalizowano z jakiej
ustawy/ dekretu.
Jednolite orzecznictwo NSA i SN uznaje, że przedmiotowa ustawa obejmowała wyłącznie mienie,
które było wcześniej skutecznie (zasadnie) objęte zarządem państwowym,
ważnie ustanowionym w trybie dekretu z 1918 r., a zatem ‑przedsiębiorstwa,
których utrzymanie w ruchu lub puszczenie w ruch leży w interesie państwa.
Poniżej podano poszczególne orzeczenia SN i NSA wydane
na tle ustawy począwszy od 1957 roku; orzeczenia podano w kolejności od
najnowszych.
|
Lp. |
Data orzecz. |
Organ orzekający i rodzaj orzeczenia |
Sygn. |
Opublikowane |
Teza wraz z ew.
uzasadnieniem |
|
10 |
12.01.2001 |
wyrok NSA w Warszawie |
IV 1250/ 00 |
nie publ. |
Nie podlegało przejęciu przedsiębiorstwo, które w 1958 r., w dniu wejścia
w życie przedmiotowej ustawy, pozostawało we władaniu Państwa na podstawie
poprzedniego orzeczenia nacjonalizacyjnego (z 1949 r., wydanego na
podstawie ustawy z 1946 r. o przejęciu podstawowych gałęzi przemysłu),
uchylonego wobec przedsiębiorstwa dopiero w 1959 r. (w formie zatwierdzonego
przez ministra przemysłu korygującego protokołu zdawczo-odbiorczego). Nie stanowią nieodwracalnego skutku prawnego w rozumieniu art. 156 kpa: wybudowanie nowych
budynków, połączenie nieruchomości, ani też wniesienie mienia
przedsiębiorstwa państwowego do spółki NFI. Patrz także publikacja z dnia 2001.01.30. |
|
9 |
13.12.1999 |
wyrok NSA w Warszawie |
n/n |
„Rz”, 14.12.1999 r. |
Przy braku ustanowionego przymusowego zarządu nad
nieruchomością, nie ma podstaw do jej przejęcia. Z kolei decyzja
uwłaszczeniowa może zostać zniesiona w trybie administracyjnym, a więc nie
stanowi ona nieodwracalnego skutku prawnego. Podczas postępowania o zwrot
nieruchomości nie można było wydać decyzji uwłaszczeniowej. |
|
8 |
20.12.1994 |
wyrok NSA w Warszawie |
IV SA 1143/ 93 |
ONSA 1995/3/145, s. 231 |
teza ??? |
|
7 |
21.12.1992 |
wyrok NSA w Warszawie |
IV SA 1054/ 92 |
ONSA 1994/1/30 |
‑... w pojęciu ustawy >>inne
mienie<< mieszczą się maszyny i urządzenia i materiał do produkcji,
objęte zarządem państwowym ustanowionym w trybie dekretu z 1918 r.; |
|
6 |
18.11.1992 |
wyrok SN |
III CZP 133/ 92 |
OSP 1993/7/153 |
"Skarb Państwa nie może zaliczać do czasu
posiadania w rozumieniu art. 172 kc okresu władania
nieruchomością jak właściciel na podstawie decyzji administracyjnej,
której nieważność została następnie stwierdzona ze względu na
sprzeczność z prawem" (uchwała wydana na tle sprawy dot. mienia
bezprawnie objętego ustawą z 1958 r.). |
|
5 |
05.08.1992 |
wyrok NSA w Warszawie |
IV SA 330/ 92 |
Pr. Gospod. nr 1/1993, s. 25 |
teza wyroku taka sama jak w wyroku NSA z dnia 21
grudnia 1992 r.; |
|
4 |
21.11.1990 |
postanowienie NSA w Warszawie |
IV 583/ 90 |
ONSA 1990/67 |
Orzeczenie o
przejściu na własność Państwa na podstawie [przedmiotowej] ustawy z 1958 r. ma
charakter decyzji administracyjnej deklaratoryjnej (a nie
konstytutywnej), a zatem nie zmienia samo przez się materialno-prawnego
stanu własności nieruchomości. |
|
3 |
8.12.1987 |
uchwała siedmiu sędziów SN |
III CZP 47/ 87 |
OSNCiA 1988/7-8/91 |
Na skutek licznych odwołań właścicieli nieruchomości
ówczesny Minister Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony
Środowiska w ostatnich latach w niektórych sprawach stwierdził nieważność
decyzji o objęciu zarządem przymusowym budynków pensjonatowych, jak też decyzji
stwierdzających przejście własności na rzecz Państwa. (...)
Ustanowienie przymusowego zarządu państwowego nad budynkami pensjonatowymi,
wydzierżawionymi instytucjom państwowym następowało na podstawie decyzji
administracyjnych rażąco naruszających prawo. Prawną konsekwencją
nieważności decyzji administracyjnych o obejmowaniu przymusowym zarządem
państwowym omawianych budynków pensjonatowych jest to, że do tego mienia nie
ma zastosowania ustawa z dnia 25 lutego 1958 r. |
|
2 |
6.11.1964 |
wyrok SN |
I CR 235/ 64 |
OSNC 1965/7-8/129 |
Na podstawie przedmiotowej ustawy ‑nie może
przejść na Skarb Państwa własność fizycznie wydzielonej części budynku,
ponieważ część składowa nie może być przedmiotem odrębnych praw rzeczowych
(art. 47 &1 kc). |
|
1 |
25.01.1957 |
wyrok SN |
1 CO 35/ 56 |
OSP 1957-58/30 |
"Właściciel nieruchomości, będący
zarazem właścicielem mieszczącego się na niej przedsiębiorstwa, może żądać
od zarządcy przymusowego wynagrodzenia za korzystanie z pomieszczeń
zajmowanych przez przedsiębiorstwo w okresie trwania zarządu państwowego wówczas,
gdy nieruchomość nie jest składnikiem przedsiębiorstwa, nad którym ustanowiony
został przymusowy zarząd państwowy" (teza); z uzasadnienia.: składnikiem
przedsiębiorstwa mogą być także tylko prawa najmu lub dzierżawy pomieszczeń (a
niekoniecznie ich własność). |
Patrz także:
·
orzeczenia opisane w poniższych
publikacjach “Rz”;
·
orzeczenia NSA zawarte w bazie
systemu LEX (poniżej, od najnowszych):
|
Data wydania orzeczenia |
Nr orzecz. w bazie systemu LEX |
|
1999.12.01 |
48638 |
|
1999.09.08 |
48633 |
|
1999.06.11 |
48645 |
|
1999.02.15 |
48640 |
|
1998.12.21 |
45854 |
|
1998.11.10 |
45884 |
|
1998.10.27 |
45889 |
|
1998.01.16 |
45976 |
Poniżej podano listę publikacji (w kolejności od
najnowszych) dotyczących odzyskiwania mienia przejętego z przekroczeniem
ustawy, które zostały zamieszczone w „Rzeczpospolitej” i „Pulsie
Biznesu” w okresie od roku 1993.
9. 2001.11.22,
PB, Do sądu trafi pozew przeciw Izolacji, Ryszard Gromadzki
Zapowiedź pozwu
rodziny Bennich p-ko Izolacji Jarocin S.A. o zapłatę z tytułu
bieżącego bezumownego korzystania z nieruchomości przejętej bezprawnie z
powołaniem na ustawę z 1958 roku.
8. 2001.01.30,
PB, Izolacja Jarocin musi spłacić spadkobierców, Ryszard Gromadzki
Informacja o wyroku
NSA z dnia 12.01.2001 r. ze skargi Izolacji Jarocin S.A. na decyzję
stwierdzającą nieważność bezprawnej nacjonalizacji nieruchomości przemysłowej rodziny
Bennich z powołaniem na ustawę z 1958 roku.
7. 1999.12.14,
Rz, Niewiadoma przyszłość kina
"Pokój", Danuta Frey
Wyrok NSA z
dnia 1999.12.13 (sygn. ???). Patrz także wcześniejszy tekst o tej samej
sprawie: Czy kino Pokój...? (D. Frey, Rz, 1995.10.23) (poniżej).
6. 1997.11.25,
Rz, Odebrana cegielnia, Dział Prawa
Zarządzeniem
z 1951 r. ustanowiono przymusowy zarząd państwowy nad cegielnią,
w trybie dekretu z 1918 r. o przymusowym zarządzie państwowym. W konsekwencji,
w 1963 r. przedsiębiorstwo przejęto na własność państwa na podstawie
ustawy z 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod
zarządem państwowym.
W 1996 r.
minister przemysłu i handlu wydał decyzję stwierdzającą nieważność
zarządzenia o ustanowieniu zarządu, uznając, że wydano ją z rażącym
naruszeniem prawa, jako że cegielnia była czynna i nie była zagrożona
bezruchem.
NSA oddalił
skargę zakładów użytkujących dawną cegielnię, uznając także, iż nie zaszły
nieodwracalne skutki prawne - nie mieszczą się w tym pojęciu
poniesione nakłady (wyrok z dnia 1997.11.24, sygn. IV SA 1681/ 96).
5. 1996.11.14,
Rz, Sąd na bruku, Żaneta Semprich
NSA oddalił
skargę prezesa Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu na decyzję ministra przemysłu,
stwierdzającą nieważność decyzji z 1950 r. o ustanowieniu przymusowego zarządu
nad dawna Fabryką Zamków "Mefaza" w Lesznie, w której
budynkach mieści się obecnie Sąd Rejonowy w Lesznie (wyrok z dnia 1996.11.13, sygn.
???).
4. 1995.10.23,
Rz, Czy kino "Pokój", Danuta Frey
W 1961 r.
minister kultury i sztuki wydał - na podstawie ustawy z 1958 r. o
uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym - decyzję
o przejściu na własność Państwa, bez odszkodowania, zabudowanej działki
w centrum Białegostoku. Po adaptacji budynku otwarto w nim kino ‑Pokój.
Na początku
lat 90-tych spadkobiercy dawnego właściciela złożyli wniosek do MKiS o
stwierdzenie nieważności orzeczenia jego poprzednika z 1961 r., jako
bezprawnej. Minister odmówił.
Wyrokiem z 22
października 1995 r. NSA w Warszawie uchylił odmowną decyzję ministra i
nakazał ponowne zbadanie sprawy, w szczególności, czy były podstawy do
wydania decyzji o ustanowieniu przymusowego zarządu w trybie dekretu z 1918
r. Zdaniem Sądu, jeśli nie, tj. gdyby decyzję tę wydano z rażącym
naruszeniem prawa, nieważna byłaby również późniejsza decyzja o
przejęciu nieruchomości w trybie ustawy z 1958 r.
3. 1995.02.23,
Rz, Reprywatyzacja w odkurzonych aktach, Gustaw Romanowski
Dwa przypadki
z życia (kamienice) oraz ogólne
rozważania prawne dotyczące przejęcia przez państwo po II wojnie światowej 60%
prywatnych nieruchomości w Łodzi na podstawie dekretu z 8 marca 1946 r. o majątkach
opuszczonych i poniemieckich.
Spośród
nieruchomości wywłaszczonych na podstawie dekretu:
·
58% - stanowiło własność
Polaków,
·
30% - Żydów
·
12% (tylko) - Niemców,
– choć
właśnie na te ostatnie przypadki przepisy kładły szczególny nacisk.
Rażące
naruszenia prawa zdarzały się bardzo często.
2. 1995.01.17,
Rz, Czy narty Bujaka upaństwowiono legalnie?, Danuta Frey
Decyzją
z 1950 r. ustanowiono przymusowy zarząd
państwowy w trybie dekretu z 1918 r. nad Wytwórnią Nart i Sanek w
Zakopanem. Następnie, decyzją przewodniczącego Głównego Komitetu Kultury
Fizycznej i Turystyki z 1958 r., wydaną na podstawie ustawy z 1958 r. o
uregulowaniu stanu prawnego mienia pozostającego pod zarządem państwowym, zakład
upaństwowiono, bez odszkodowania. Budynek przejął następnie Centralny
Ośrodek Sportu.
Od dwóch lat
brak odpowiedzi na wniosek spadkobierców do premiera o rozstrzygnięcie trwającego
piąty rok negatywnego sporu kompetencyjnego.
W
międzyczasie adwokat spadkobierców, wniósł do sądu pozew o wydanie
budynku i o odszkodowanie za ostatnie nie przedawnione dziesięć
lat korzystania z budynku.
1. 1994.10.11,
Rz, Skwer reprywatyzowany, Danuta Frey
Decyzją z
1977 r., na podstawie ustawy z 1958 r. o uregulowaniu stanu prawnego mienia
pozostającego pod przymusowym zarządem państwowym, upaństwowiono - bez
odszkodowania - niezabudowaną działkę o pow. 3,500 m. kw.
znajdującą się w centrum Gdyni. W wyniku komunalizacji nieruchomość
przeszła na własność miasta Gdyni.
Decyzją z
września 1993 r. minister budownictwa stwierdził nieważność decyzji z
1977 r. jako wydanej z rażącym naruszeniem prawa, gdyż nieruchomość nie była
objęta przymusowym zarządem państwowym w trybie dekretu z 1918 r. NSA w
Warszawie oddalił skargę miasta i utrzymał w mocy decyzję ministra. W
rezultacie nieruchomość wróciła do spadkobierców dawnego właściciela (wyrok z
dnia 1994.10.10, sygn. ???).
Wszelkie prawa autorskie i prawa do baz
danych niniejszego Serwisu R – zastrzeżone.
© Juliusz Bennich-Zalewski (autor i
właściciel serwisu)
Data ostatniej aktualizacji strony: 2002.12.28