R-Serwis

W zw. z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 19 grudnia 2002 r. rząd zapowiedział pilne przygotowanie specjalnej ustawy o realizacji uprawnień zabużańskich. Rozważana jest propozycja ograniczenia roszczeń do 20.000 zł, czyli średniej wartości 5 ha gruntów rolnych. Wydaje się ona jednak niezgodna z obecną Konstytucją i Konwencją Praw Człowieka.

Statystyka roszczeń:

· dotychczas wydano 4.120 decyzji i zaświadczeń potwierdzających roszczenia zabużan o łącznej wartości wynosi 3 mld zł;

· na decyzje czeka 82.740 osób, zgłaszających roszczenia o wartości 10,45 mld zł, co stanowi ok. 6% spodziewanych dochodów budżetu Polski w roku 2003.

Nie upłynął jednak jeszcze termin składania wniosków.

Opr. na podstawie:

· Mienie zabużańskie. Zapowiedź ustawy, brak autora (“Rz”, 2003.04.14);

· Zabużanie mają dostać ustawę, D. Frey, „Rz”, 2003.04.25

Dwa precedensowe wyroki odszkodowawcze Sądu Okręgowego w Krakowie (kwiecień 2003)

Patrz: tutaj.

Skarga do NSA na bezczynność premiera w przedmiocie publikacji umów republikańskich z 1944 roku w Dz. U. (marzec 2003)

Patrz: tutaj.

Problemy „techniczne” z realizacją wyroku TK (styczeń 2003)

Zabużanie dalej czekają. Agencje dysponujące państwowym mieniem mówią: najpierw nowe procedury, potem zadośćuczynienie, Hanna Fedorowicz, Zbiegniew Lentowicz (“Rz”, 2003.01.28)

Wyrok wstępny ETPC (grudzień 2002)

Patrz: tutaj.

Wyrok TK (grudzień 2002)

Patrz: tutaj.

Historia powstania roszczeń, ich przedmiot, podstawy prawne, zakres i skala

W związku z przesunięciem granic RP po drugiej wojnie, osoby zamieszkałe na terenach dawnych Kresów Wschodnich, należących obecnie do Litwy, Białorusi i Ukrainy (tzw. zabużanie) pozostawiły tam swoje mienie nieruchome i ruchome.

Na podstawie umów międzypaństwowych zawartych przez Polskę w roku 1944 w Jałcie i Poczdamie z republikami ZSRR (tzw. umowy republikańskie), w zamian poniesione straty zabużanie otrzymali prawo do pełnej rekompensaty – w formie własności lub pokrewnych praw do nieruchomości zamiennej. W latach 1944 to 1953 na postawie wspomnianych umów około 1,2 mln osób zostało poddanych repatriacji.

Uprawnienia te były następnie wielokrotnie potwierdzane ustawami, orzeczeniami NSA oraz uchwałami Sądu Najwyższego. Obecnie uprawnienia te wynikają z art. 212 ustawy o gospodarce nieruchomościami z 1997 roku.

Stan obecny realizacji roszczeń i ich skala

Rz, 2002.08.13, Nie załatwiono 92 tys. wniosków o ekwiwalenty za pozostawione mienie, Danuta Frey

Miejsce umów międzynarodowych z 1944 r. w polskim porządku prawnym

Wyżej wspomniane republikańskie umowy międzynarodowe, przyznające uprawnienia zabużańskie, zostały prawdopodobnie jednak ratyfikowane przez KRN i to niezwłocznie po ich zawarciu w 1944 roku, dotychczas jednak nie zostały opublikowane w Dzienniku Ustaw, co jest warunkiem ich pełnej skuteczności prawnej.

Skarga na bezczynność premiera. Zabużanin domaga się opublikowania w Dzienniku Ustaw umów republikańskich z 1944 roku. NSA

„Rz”, 2003.03.26, Danuta Frey

NSA wyznaczył termin rozprawy ze skargi na bezczynność premiera. W imieniu Adama Konarzewskiego skargi wniósł adw. Roman Nowosielski z Gdańska (patrz: Rzeczoznawcy, adwokaci, firmy).

W Archiwum Akt Nowych w Warszawie odnaleziono protokół i stenogram z posiedzeń Krajowej Rady Narodowej z 1944 r.

Rz, 2002.10.12, Czy umowy z Ukrainą i Białorusią były ratyfikowane, H.F.

Umowy te nie zostały jednak dotychczas opublikowane w Dzienniku Ustaw, jak tego wymaga konstytucja, aby mogły być bezpośrednio stosowane w polskim porządku prawnym. Pełnomocnik jednego z uprawnionych wniósł w związku z tym do premiera o opublikowanie dawnej umowy w Dzienniku Ustaw

Rz, 2002.10.01, Umowa z Białorusią do opublikowania. Wniosek do premiera, D.Fr.

„Niedziela”, nr 43/ 2002, Ważne dla ok. 100 tys. zabużan!, Marian Miszalski

O sprawie publikacji zaległych umów w Monitorze Polskim

Rz, 2002.11.08, Premier wezwany do usunięcia naruszenia prawa. W SKRÓCIE, D.Fr.

W związku z bezczynnością Prezesa Rady Ministrów w przedmiocie rozpatrzenia wniosku pełnomocnika jednego z zabużan o opublikowanie w Dzienniku Ustaw umów republikańskich z 1944 roku, pełnomocnik działając w trybie art. 34 ust. 3 ustawy o NSA wezwał prezesa RM do usunięcia naruszenia prawa, co otwiera drogę do skargi do NSA po bezskutecznym upływie miesiąca.

Rz, 2002.10.23, Analiza prawnohistoryczna uprawnień zabużańskich. Rozliczanie trudnej przeszłości, Jakub Wołąsiewicz

Stanowisko rządu RP w pierwszym procesie zabużańskim w Strasburgu. Charakter prawny roszczeń

Osoby uprawnione

Po zaspokojeniu w poprzednich latach roszczeń części zabużan, szacuje się, że obecnie pozostało od kilkunastu tysięcy do ok. 90.000 osób uprawnionych do rekompensat.

Znaczna część uprawnionych to już spadkobiercy dawnych właścicieli pozostawionego za Bugiem mienia.

Spadkobiercy bezpośredni

W razie śmierci osoby uprawnionej, niezrealizowane uprawnienie do ekwiwalentu nabywają – w zasadzie – w spadku (w drodze dziedziczenia) jej spadkobiercy, w tym także spadkobiercy zagraniczni.

Uprawnienie może jednak zrealizować tylko jeden ze spadkobierców – wspólnie wskazany przez nich wszystkich, a w razie braku porozumienia – wskazany przez sad w trybie postępowania o dział spadku.

Rz, 2002.06.04, Prawo do rekompensaty w spadku, Izabela Lewandowska

O sposobie realizacji uprawnienia do rekompensaty za mienie zabużańskie przez współspadkobierców

Spadkobiercy zagraniczni

Rz, 2002.03.22, Spadkobiercy zabużan nie muszą mieszkać w Polsce, Danuta Frey

Teza wyroku NSA – jak w tytule powyższej publikacji. Ponadto wypowiedź prezesa Ogólnopolskiego Stowarzyszenia Kresowian Wierzycieli Skarbu Państwa na temat realizacji roszczeń zabużan przez Państwo.

Spadkobiercy spadkobierców (wnuki itp.)

Kwestia, czy uprawnienie do rekompensaty podlega dalszemu dziedziczeniu (np. przez wnuki) nie zostało dotychczas jednoznacznie rozstrzygnięte przez orzecznictwo NSA i SN (art. 212 ust. 5 GNU).

Rz, 2002.06.17, Niejasne przepisy dotyczące spadkobierców właścicieli mienia zabużańskiego wymagają wyjaśnienia przez sąd. Uprawnienia do ekwiwalentów. Niektóre wnuki bez uprawnień, Danuta Frey

Por. jednak niedawny wyrok NSA z dnia 16.06.2003 r. (sygn. I SA 35/ 02) ze skargi jednego z synów właściciela pozostawionego mienia. Podczas rozprawy skarżący powołał się na art. 64 ust. 1 Konstytucji RP, która bezwzględnie chroni prawo dziedziczenia.

W razie uznania, że odnośny przepis GNU1997 nie przewiduje dalszego dziedziczenia tego uprawnienia, podlegałby on zaskarżeniu do TK jako niezgodny z Konstytucja, która bezwzględnie chroni prawo dziedziczenia (art. 64 ust. 1).

Tryb ustalenia uprawnienia do rekompensaty (ekwiwalentu) za pozostawione mienie

Decyzja administracyjna ustalająca uprawnienie do ekwiwalentu

Od września 2001, w drodze nowelizacji z dnia 21 sierpnia 2001 r. (Dz. U. nr 2001.90.999) do rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 13 stycznia 1998 r. o sposobie zaliczania wartości nieruchomości pozostawionych za granicą (mienie zabużańskie) na pokrycie ceny sprzedaży nieruchomości lub opłat za użytkowanie wieczyste oraz sposobie ustalania ich wartości – zaświadczenia zastąpiono decyzjami administracyjnymi.

Umożliwiło to wnoszenie ewentualnych odwołań od decyzji.

Tekst oraz omówienie nowelizacji zawiera publikacja: Opinię rzeczoznawcy zastępuje oświadczenie uprawnionego (Rz, 2001.05.10, Izabela Lewandowska)

Wniosek składa osoba uprawniona do starosty powiatowego właściwego wg miejsca zamieszkania tej osoby. Postępowanie jest wolne od opłat i powinno zakończyć się w terminie miesiąca.

Wzór wniosku oraz karta informacyjna opisująca procedurę uzyskiwania zaświadczenia (dostępne są na serwerze UM Szczecina).

wycena mienia

Wycenę sporządza biegły wg aktualnych cen, ale wg stanu mienia na dzień jego pozostawienia, na podstawie przedstawionych przedwojennych dokumentów. Koszt wyceny wynosi zwykle do około 3.000 zł (biegli spoza Warszawy liczą sobie zwykle mniej). Patrz: rzeczoznawcy majątkowi.

Jak wyceniać mienie zabużańskie (Miesięcznik Nieruchomości, Wyd. C.H. Beck)

W przypadku mienia o wartości do 100.000 zł, dość kosztowną wycenę biegłego zastąpić może samo oświadczenie osoby uprawnionej.

Uwaga: kwota należnej rekompensaty stwierdzona w decyzji będzie podlegała waloryzacji, stosownie do wzrostu cen towarów i usług (inflacji wg GUS).

wymagane dokumenty

1. wniosek o wydanie decyzji stwierdzającej uprawnienia do tzw. mienia zabużańskiego.

2. załączniki:

a) opis pozostawionej nieruchomości (zgodny z dowodami w sprawie);

b) dokumenty dowodowe potwierdzające pozostawienie nieruchomości, jej rodzaj i powierzchnię oraz fakt repatriacji/ewakuacji (przekroczenia granicy) przez właścicieli mienia;

c) operat szacunkowy wartości pozostawionych nieruchomości, wykonany przez rzeczoznawcę majątkowego;

d) jeżeli wartość nieruchomości jest nie większa niż 100.000 zł w miejsce operatu szacunkowego wystarczy załączyć oświadczenie uprawnionego o wartości pozostawionych nieruchomości oraz o ewentualnych obciążeniach hipotecznych tych nieruchomości (w oparciu o publikowaną okresowo przez GUS informację o średnich cenach nieruchomości na obszarach poszczególnych województw z uwzględnieniem współczynników określonych w załączniku do rozporządzenia);

e) oświadczenie o dotychczasowym stanie realizacji uprawnień związanych z mieniem pozostawionym poza granicami kraju w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. (WM-36).

uwagi

1. Uzyskanie decyzji o wartości pozostawionego mienia jest równoznaczne z potwierdzeniem uprawnień do nabycia nieruchomości Skarbu Państwa (sporadycznie) sprzedawanych, w drodze przetargu organizowanego przez: starostów powiatowych, wykonujących zadania z zakresu administracji rządowej, państwową osobę prawną albo jednostkę organizacyjną nie posiadającą osobowości prawnej, które na mocy odrębnych przepisów są uprawnione do rozporządzania mieniem Skarbu Państwa.

2. W połowie roku 2002 postępowania w/s wydania decyzji stwierdzających wartość pozostawionego mienia zabużańskiego zostały wstrzymane z powodu nie opublikowania przez GUS informacji o średnich cenach nieruchomości na obszarze poszczególnych województw, które są konieczne w tych postępowaniach. W sprawie Interweniował RPO (Rz, 2002.07.15, RZECZNIK SYGNALIZUJE. Mienie zabużańskie bez informacji, Dział Prawa).

odwołanie

Odwołanie wnosi się do wojewody.

Tryb poprzednio obowiązujący

Do 1998 roku, udając się na przetarg nieruchomości zamiennej, zabużanie musieli nosić ze sobą całą teczkę ze wielom dokumentami potwierdzającymi ich uprawnienia (vide lista powyżej).

Począwszy od 1998 roku w rozporządzeniu wykonawczym do ustawy o gospodarce nieruchomościami wprowadzono możliwość żądania przez zabużan zaświadczeń potwierdzających ich uprawnienia (nie jest już potrzebne noszenie całej „teczki” dokumentów). Do 2001 roku zaświadczenie potwierdzające wartość majątku pozostawionego na Kresach wydawał starosta (wg aktualnego miejsca zamieszkania osoby uprawnionej), na podstawie przedstawionych dokumentów i wyceny majątku.

Alternatywa – proces cywilny o ustalenie prawa do ekwiwalentu

W przypadku, gdyby brak jest dokumentów stanowiących dowód w przedmiotowej sprawie można złożyć pozew do sądu okręgowego – wydziału cywilnego, właściwego wg miejsca zamieszkania uprawnionego (przeciwko staroście/ wojewodzie/ min. finansów ???) o ustalenie uprawnienia do ekwiwalentu w procesie cywilnym (art. 189 kpc). Opłata sądowa (specjalna ulgowa?) wynosi 20 zł.

Formy realizacji uprawnienia do ekwiwalentu

Ustalone formalnie uprawnienie zabużańskie może być zrealizowane na jeden z następujących sposobów.

Zakup nieruchomości od Skarbu Państwa

Należny ekwiwalent może być zaliczony w szczególności na poczet następujących należności wobec Skarbu Państwa:

kosztów nabycia (w drodze przetargu organizowanego i przeprowadzonego przez Starostwa Powiatowe na terenie całego kraju) prawa użytkowania wieczystego lub prawa własności jednej działki budowlanej oraz nabycia prawa własności położonych na niej budynków lub lokali stanowiących własność Skarbu Państwa; nie dotyczy to nieruchomości wchodzących w skład zasobu nieruchomości Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa.
ewentualna nadwyżka należnego ekwiwalentu ponad wartość nabytej nieruchomości może być zaliczona na pokrycie kosztów związanych z nabyciem jednej nieruchomości w drodze przetargu prawa użytkowania wieczystego lub prawa własności działki zabudowanej budynkiem, przeznaczonej na prowadzenie działalności handlowej lub usługowej, na pracownię do prowadzenia działalności twórczej, zabudowanej domem letniskowym, garażem albo działki przeznaczonej pod tego rodzaju zabudowę.

Bezpłatne przekształcenie prawa użytkowania wieczystego w prawo własności i inne

Rz, 2001.08.13, Także dla następców prawnych i członków wspólnot (ustęp 7), Izabela Lewandowska

Bezpłatne przekształcenie dotychczasowego prawa użytkowania wieczystego w prawo własności jako rekompensata za mienie zabużańskie i za nieruchomości wywłaszczone na podstawie ustawy uwłaszczeniowej z 1997 r..

Patrz także ustawa uwłaszczeniowa z 2001 r. (Rz, 2002.10.21, Uwłaszczenie użytkowników wieczystych nieruchomości. Dwie ustawy i sporo zamieszania, Izabela Lewandowska)

Rz, 2002.11.25, Przekształcanie użytkowania wieczystego na ziemiach odzyskanych. Trzy lata dłużej. Sejm uchwalił, Izabela Lewandowska

Przekształcenie prawa użytkowania wieczystego we własność. Praktyczny poradnik z wzorami dokumentów, Marian Wolanin, wyd. ZCO (serwer „Rz”) – e-książka (dokument HTML).

Sprzedaż uprawnienia do ekwiwalentu

Prawo dopuszcza zbycie w drodze umowy (tzw. cesję) uprawnienia (wcześniej ustalonego) do ekwiwalentu za mienie zabużańskie roszczenia zabużańskiego na inną osobę.

Od kilku lat – za pośrednictwem ogłoszeń w prasie (w tym w „Rz”) oraz firm zajmujących się obrotem różnego rodzaju wierzytelnościami, zawierane są transakcje sprzedaży uprawnień do ekwiwalentu za mienie zabużańskie, jednak nabywcy oferują zwykle cenę na poziomie jedynie 5-15% nominalnej wartości należności należnego ekwiwalentu.

Po korzystnych precedensowych orzeczeniach wydanych od grudnia 2002 kolejno przez TK, ETPC i Sąd Okręgowy w Krakowie, w mediach pojawiło się więcej ogłoszeń zawierających oferty sprzedaży, ale także kupna roszczeń zabużańskich (potwierdzonych odpowiednimi zaświadczeniami lub decyzjami).

Ceny zwykle nie są podawane; jedna z ofert sprzedaży ekwiwalentu na 1,8 mln zł podaje cenę 10% nominalnej wartości mienia, co jest prawdopodobnie bliskie przeciętnej ceny rynkowej i wskazuje na obecną realną wartość roszczeń.

Pod względem prawnym cesja uprawnień zabużańskich na osoby trzecie jest niedopuszczalna, strony transakcji więc radzą sobie zawierając umowę przewidującą upoważnienie do nabycia wybranej nieruchomości w imieniu osoby uprawnionej i zobowiązanie do niezwłocznego kupna później tejże nieruchomości od osoby uprawnionej.

Przykłady ogłoszeń (od najnowszych)

Poz.	Data i miejsce publ. ogłosz.	Sprzedaż/ Kupno	Wartość mienia	Cena	Oferent i kontakt	Uwagi
5	14.05.2003 Rzeczpospolita, serwis JATEX	kupno	15 mln zł	do negocjacji	JATEX (znana agencja obrotu wierzyteln.) 41-902 BYTOM, ul. Dworcowa 12 tel. (032) 281 07 61, 281 08 30 e-mail: biuro@jatex.com.pl	jest to kolejna już oferta mienia zabużańskiego w tej firmie
4	23-25.04.2003 Gaz. Lubuska	kupno	brak	brak	tel. 068/ 323 50 83
3	29.03.2003 Grupa dyskus. pl.ogloszenia.rozne	sprzedaż	1,8 mld zł (możliwa także sprzedaż w mniejszych transzach)	10%	kom. 0693 293 479, 0603 168 741 (094) 352 55 52 (KOŁOBRZEG) e-mail: eskriva@wp.pl	Dokumenty złożono w kancelarii adwokackiej; jeden z numerów telefonu pokrywa się z numerem z poz. 2
2	19.01.2003 Grupa dyskus. pl.ogloszenia.kupie	kupno (pilne!)	„mienie zabużańskie dużej wartości”	brak	"JUREX" 78-100 KOŁOBRZEG, ul.Budowlana 8/16 kom. 603 168 741 e-mail: JerzyAndrzejBak@poczta.fm	Płatność gotówką, transakcja w kancelarii notarialnej. Warunek: oryginał zaświadczenia z Urzędu Rejonowego upoważniającego do ekwiwalentu (do wglądu) oraz wyrok sądu.
1	28.11.2002, i 19.06.2002, „Rz”, Obrót wierzytelnościami	sprzedaż	5 mln zł		agencja JATEX (BYTOM)

Procesy cywilne przeciwko Skarbowi Państwa o odszkodowanie

W przypadku, gdy uprawnienia zostały już ustalone w zaświadczeniu, decyzji administracyjnej lub wyroku ustalającym uprawnienie, ale nie możliwa jest ich praktyczna realizacja, możliwe jest podjęcie próby sądowego dochodzenia od Skarbu Państwa odszkodowania z tego tytułu.

Zabużanie wnieśli już do sądów powszechnych ponad 100 pozwów cywilnych przeciwko Skarbowi Państwa o odszkodowania z tytułu nierealizowania ich uprawnień zabużańskich (patrz publikacje poniżej), przy czym ą to procesy innego rodzaju niż procesy o samo ustalenie uprawnień zabużańskich. Wpis sądowy wynosi tu jednak ok. 6-8% wartości sprawy, choć dla osób ubogich możliwe jest zwolnienie z tych kosztów. W imieniu Skarbu Państwa pozywany jest Minister Skarbu bądź wojewoda. Do niedawna, w dotychczasowych kilku procesach sądy I instancji, a niekiedy II instancji, oddalały powództwa; żaden pozew odszkodowawczy nie był też dotychczas przedmiotem rozstrzygnięcia SN.

Dwa precedensowe wyroki odszkodowawcze Sądu Okręgowego w Krakowie (kwiecień 2003)

Wyrokiem z dnia 2.04.2003 r. Sąd Okręgowy w Krakowie (I instancja) zasądził od skarbu państwa na rzecz Państwa K. z Krakowa kwotę 2 mln zł tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem działanie (zaniechanie) instytucji publicznych, które uniemożliwia powodom zrealizowanie ich uznanych urzędowo uprawnień do rekompensaty za mienie zabużańskie (30-ha folwark i majątek z młynem). Jest to pierwszy tego rodzaju wyrok w Polsce. Skutecznym pełnomocnikiem powodów był dr hab., adw. Andrzej Kubas, wiceprezes NRA (patrz: Rzeczoznawcy, adwokaci, firmy).

Źródło: PAP, „Rz”, 2003.04.03, D. Frey, Precedensowy wyrok w sprawie zabużan. 2 mln zł rekompensaty za majątek.

Kolejnym wyrokiem z dnia 7.04.2003 r. Sąd Okręgowy w Krakowie zasądził od skarbu państwa na rzecz potomków Edwarda Rz. kwotę 600.000 zł tytułem odszkodowania za niezgodne z prawem działanie (zaniechanie) instytucji publicznych, polegające na nieopublikowaniu w Dzienniku Ustaw tzw. umów republikańskich, które umożliwiłyby powodom dochodzenie wynikających z tych umów roszczeń za pozostawione mienie zabużańskie. Jest to drugi tego rodzaju precedensowy wyrok wydany w Polsce w podobnej sprawie, oba wydał w ostatnich dniach Sąd Okręgowy w Krakowie. Wyrok ten jest jednak korzystniejszy dla powodów niż pierwszy, ponieważ w tej sprawie sąd uznał, że świadczenie pieniężne było pierwotnym uprawnieniem powodów

Źródło: „Rz”, 2003.04.08, oprac. R.M, W SKRÓCIE. Ponad 600 tys. zł dla rodziny zabużan.

Dalsze publikacje (w kolejności od najnowszych)

Rz, 2002.09.24, Kolejny proces o mienie zabużańskie. Kamienica została na Ukrainie, M.Kuc

Proces w krakowskim sądzie o 600.000 zł odszkodowania za pozostawiony dom, ogród i sad. Skarb Państwa reprezentuje tym razem pełnomocnik wojewody małopolskiego

Rz, 2002.08.16, Zabużanin nie dostał rekompensaty. Sąd uznał, że nieratyfikowana umowa nie jest prawem, Piotr Adamowicz

Sąd I instancji oddalił pozew o odszkodowanie od Skarbu Państwa. Pełnomocnik powoda zapowiada apelację, twierdząc, że zgodnie z konstytucją (art. 9) Polska przestrzega prawa międzynarodowego, którym są również umowy nieratyfikowane.

Rz, 2002.08.03, 500 tys. żądają spadkobiercy przesiedleńca zza Buga. Zabużanie: wyrok za dwa tygodnie, RET

Zakończony proces przed Sądem Okręgowym w Gdańsku.

Rz, 2002.07.24, Zabużanie mają rację. Roszczenia przesiedlonych z terytoriów anektowanych przez ZSRR to nie tworzenie złudnych nadziei, lecz droga do zadośćuczynienia, adw. Roman Nowosielski

W odpowiedzi na poniższą pesymistyczną publikację, doświadczony w sprawach reprywatyzacyjnych pełnomocnik procesowy znacznie bardziej optymistycznie widzi szanse wygrania wytoczonych procesów cywilnych. Powołuje się przy tym na opinie ekspertów, iż tzw. umowy republikańskie, choć nie ratyfikowane, wiążą Polskę.

Rz, 2002.07.19, Roszczenia zabużan. Tworzenie złudnych nadziei, Marcin Dziurda

Autor, skądinąd pełnomocnik procesowy Ministra Skarbu, powołując się na orzecznictwo, twierdzi jednak, że powojenne nie ratyfikowane umowy Polski z rządami b. republik radzieckich nie mogą być samoistną podstawą dochodzenia roszczeń od Skarb Państwa. Z kolei skarga do NSA na bezczynność Ministra Skarbu w przedmiocie realizacji niekwestionowanych uprawnień Zabużąn jest niedopuszczalna.

Rz, 2002.07.11, Potomkowie zabużan przeciwko skarbowi państwa. Rekompensata za utracony majątek, Renata Krupa-Dąbrowska

Początek procesu przed Sądem Okręgowym w Gdańsku o 0,5 mln zł odszkodowania od skarbu państwa za mienie zabużańskie.

Rz, 2002.05.16, Odszkodowania dla zabużan. Precedensowy proces odroczony, I.L.

Przed Sądem Okręgowym w Warszawie toczy się precedensowy proces o zapłatę kwoty 2,5 mln zł tytułem rekompensaty za mienie pozostawione po wojnie za Bugiem. Powodowie od 1990 r. bezskutecznie starają się o należna im zgodnie z prawem nieruchomość zamienna. Powodowie przedstawili kopie licznych negatywnych odpowiedzi starostów zapytywanych o mienie (nieruchomości), które można nabyć w zamian za uprawnień za mienie pozostawione za Bugiem. Przedstawiciel pozwanego ministra skarbu państwa nie stawił się na pierwsza rozprawę.

Uprawnienie zabużańskie nie może natomiast aktualnie zostać zrealizowane na następujące sposoby:

Zaliczanie na poczet ceny wykupu mieszkania komunalnego od gminy? – nie

Rz, 2002.06.19, Zaliczenie mienia zabużańskiego, Izabela Lewandowska

Od czasu wejścia w życie nowej ustawy o gospodarce gruntami z 1997 r. (art. 212 ust. 1) wartość mienia zabużańskiego obecnie już nie może być zaliczana na poczet ceny wykupu mieszkania komunalnego od gminy.

Aport do spółki prawa handlowego? – nie

Orzecznictwo SN wyklucza natomiast wniesienie uprawnienia do ekwiwalentu jako aportu do spółki.

Rz, 2001.05.10, Mienie zabużańskie nie może być aportem, I.L.

(uchwała SN z dnia 27 marca 2001 r., sygn. III CZP 3/01).

Problemy z realizacją ustalonych już uprawnień. (Nie)dostępne zasoby państwowych nieruchomości zamiennych

Niestety, z jednej strony, w związku z komunalizacją mienia państwowego przeprowadzoną w 1990, dawne nieruchomości państwowe stały się własnością gmin i w związku z tym – jako „niepaństwowe” – nie mogą być przeznaczone dla zaspokojenia roszczeń zabużańskich. Reprezentujący Skarb Państwa starostowie powiatowi w praktyce nie dysponują już nigdzie w Polsce zbywalnymi nieruchomościami.

Przełomowy wyrok TK (grudzień 2002)

Wyrokiem z dnia 20 grudnia 2003 r. (sygn. K 33/02) TK uznał ograniczenia ustawowe za niezgodne z Konstytucją; por. uzasadnienie wyroku.

Zabużanie mogą zatem obecnie ubiegać się także o nieruchomości sprzedawane przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa (ok. 3 mln ha ziemi rolnej) oraz przez Agencję Mienia Wojskowego (dysponuje, wieloma obiektami zwalnianymi przez wojsko).

Nie mają natomiast prawa do rekompensat w gotówce. Wyrok TK Trybunał stwierdził w szczególności, iż tzw. umowy republikańskie zawarte w 1944 r. przez PKWN z republikami Litwy, Białorusi i Ukrainy nie były zawarte przez suwerenne państwo polskie.

Wyrok może mieć znaczenie dla spraw toczących się w Strasburgu (Rz, 2002.12.20, Całe mienie dostępne dla zabużan. Nie będzie rekompensat finansowych - zdecydował Trybunał Konstytucyjny, Danuta Frey).

Efemeryczne przetargi

W całym kraju zupełnie sporadycznie pojawiają się oferty przetargowe na nieruchomości dostępne zabużanom, podczas których gromadzi się wielu zabużan próbujących uzyskać choćby cokolwiek ze swoich roszczeń. W rezultacie licytowane ceny zwykle kilkakrotnie przewyższają rzeczywistą (rynkową) wartość sprzedawanych nieruchomości. Trudno jest uznać to za należytą realizację przyznanego tym osobom prawa do ekwiwalentu.

Wyłączenia większości nieruchomości Skarbu Państwa

Z drugiej strony, aktualne przepisy uniemożliwiają realizację roszczeń "zabużańskich" z innych zasobów nieruchomości Skarbu Państwa – pozostających w dyspozycji:

· Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa (art.17 ustawy z 1993 r o zmianie ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz zmiany art.213 ustawy o gospodarce nieruchomościami);

· Lasów Państwowe (chodzi o nieruchomości nieleśne);

· Wojskowej Agencji Mieszkaniowej,

· Agencji Mienia Wojskowego,

· a także z mienia likwidacyjnego państwowych osób prawnych.

Opinie, interwencje, projekty zmian przepisów

Warto tu zwrócić uwagę, że jak słusznie stwierdził sen. Zbigniew Romaszewski w swoim wystąpieniu podczas debaty nad ustawą reprywatyzacyjną w roku 2001 (cytuję z pamięci), jeśli osoba prywatna mająca zobowiązania wobec wierzycieli zbywa lub ukrywa majątek, z którego wierzyciele mogliby zaspokoić swoje roszczenia – jest to przestępstwem, a kiedy to samo robi państwo – nic się nie dzieje.

Rzeczywiście, jest to przestępstwo z art. 300 &2 i 3 KK, za które grozi do 8 lat pozbawienia wolności. Podobne przestępstwo popełnia także ten, kto „tworzy nową jednostkę gospodarczą i przenosi na nią składniki swojego majątku” (art. 301 &1 KK).

W konsekwencji "zabużanie" nie mają praktycznie możliwości realizacji swoich – uznanych przecież przez Państwo – roszczeń, co wyraźnie przyznało nawet samo Ministerstwo Skarbu w materiałach udostępnionych na konferencji prasowej „Zabużanie”, zorganizowanej w dniu 2001.05.16.

RPO zaskarżył do TK przepisy uniemożliwiające zabużanom zaspokojenie ich uznanych przez Państwo roszczeń z majątku Skarbu Państwa (Rz, 2002.07.29, Zabawa z zabużanami. Rozważania rzecznika praw obywatelskich, prof. Andrzej Zoll)

Rz, 2002.12.17, W czwartek Trybunał oceni konstytucyjność przepisów ograniczających uprawnienia zabużan. Iluzoryczne rekompensaty, Danuta Frey

Wynik skargi RPO do TK – patrz: Przełomowy wyrok TK (2002).

Rz, 2002.05.15, Zaświadczenia niczym czeki bez pokrycia. Rekompensaty za majątki pozostawione za Bugiem , I.L., F.F.: Przepisy ograniczające uprawnienia zabużan do rekompensat za pozostawione mienie rzecznik praw obywatelskich zaskarżył do Trybunału Konstytucyjnego.

Poprzedni jeszcze rząd (AWS) zajął w 2001 r. pozytywne stanowisko wobec poselskiego projektu nowelizacji ustawy o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa oraz o zmianie niektórych ustaw (przygotowane przez ministra skarbu państwa). Projektowana nowelizacja miała umożliwić realizację roszczeń zabużańskich także z mienia WAM i AWRSP, z bonifikatą do 90% wartości. Dalszego ciągu tej poselskiej inicjatywy jednak, jak się zdaje, nie było.

(na podstawie Komunikatu Kancelarii Prezesa Rady Ministrów – Centrum Informacyjnego Rządu z dnia 14 sierpnia 2001 r. – pozycja 3.)

Skargi do Strasburga

W związku z opisanym wyżej stanem prawnym i faktycznym uniemożliwiającym realizację uznanych przez Państwo uprawnień zabużańskich Zabużanie wniosło w ostatnich latach już około 100 indywidualnych skarg do Międzynarodowego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, które oczekują na rozpatrzenie.

Precedensowy proces zabużański w Strasburgu: wstępne rozstrzygnięcie o dopuszczalności skargi

W 1996 roku skargę do ETPC wniósł wnuk osoby, która pozostawiła mienie na Wschodzie (sprawa BRONIOWSKI przeciwko Polsce, skarga nr 31443/96). Powołując się na art. 1 Protokołu nr 1 do Konwencji Praw Człowieka, żąda od Skarbu Państwa 3 mln złotych odszkodowania.

Pierwsza rozprawa odbyła się dopiero 20 grudnia 2002 r., tj. po 6 latach od wpłynięcia skargi (także ETPC ma znaczne opóźnienia w rozpatrywaniu spraw). Tego samego dnia, zaledwie w kilka godzin po wyroku polskiego Trybunału Konstytucyjnego w sprawie uprawnień zabużańskich, ETPC wydał wstępne rozstrzygnięcie o dopuszczalności skargi (tekst orzeczenia ETPC w j. ang.). Nie przesądza to jednak o ostatecznym wyroku w polskiej sprawie.

Ze względu jednak na skomplikowany charakter sprawy oraz duże znaczenie społeczne i ekonomiczne wyroku dla Polski, Trybunał bada sprawę w największym możliwym składzie – siedemnastoosobowej Wielkiej Izby i wyda ostateczne (merytoryczne) orzeczenie dopiero za kilka miesięcy.

Wyrok ten będzie miał znaczenie także dla innych zabużan, których 100 kolejnych skarg oczekuje już w ETPC. Trybunał może także w wyroku odszkodowawczym dodatkowo zobowiązać władze Polski do zmiany przepisów regulujących sposób dochodzenia roszczeń zabużańskich.

Patrz także: Rz, 2002.12.21, Skarga dopuszczalna. Trybunał w Strasburgu o roszczeniach zabużan, Ż.S., D.FR.

Patrz także:

· strona Serwisu: Europejska Konwencja Praw Człowieka

· wcześniejsze publikacje poniżej – w kolejności od najnowszych:

Rz, 2002.11.02, Strasburscy sędziowie badają dopuszczalność skargi, Żaneta Semprich

„Niedziela” (listopad 2002) nr 47/ 2002, W Trybunale Praw Człowieka w Strasburgu. Ostatnia nadzieja Zabużan, Krystyna Bigaj

Rz, 2002.10.24, Zabużanie przed Europejskim Trybunałem Praw Człowieka. Wyrok za kilka miesięcy, Renata Kowalska, Krzysztof Drzewicki

Ustawa reprywatyzacyjna?

Ustawa z 2001 roku (zawetowana przez prezydenta RP)

Uchwalona przez Sejm ustawa reprywatyzacyjna z 2001, przewidywała zaspokojenie także roszczeń zabużańskich, ograniczając wprawdzie ich wielkość o połowę (podobnie jak w przypadku rekompensat typowo reprywatyzacyjnych). Została ona jednak zawetowana przez prezydenta RP.

Kolejny (rządowy) projekt ustawy A.D. 2002

Aktualnie przygotowywana jest przez rząd nowa ustawa – „o rekompensatach”, przewidująca wg projektu zwrot w bonach do 8% wartości mienia. Nie jest jednak jeszcze przesądzone, czy ustawą zostaną objęte także roszczenia zabużańskie (Rz, 2002.09.10, Droga do zwrotu bezprawnie zagrabionego mienia jest długa i wyboista. Odzyskać własną firmę, Jan Jacek Olszewski).

Gdzie szukać pomocy?

Osoby uprawnione do ekwiwalentów zrzesza Ogólnopolskie Stowarzyszenie Kresowian – Wierzycieli Skarbu Państwa z siedzibą główną w Warszawie, które działa od 1990 roku i posiada kilkanaście oddziałów w całym kraju à patrz Organizacje osób poszkodowanych.

Patrz także: Rzeczoznawcy, adwokaci, firmy.

W przypadku nieposiadania niezbędnych dokumentów, brakujących dokumentów potrzebnych do ustalenia uprawnień można próbować szukać ich w następujących instytucjach (przy czym najczęściej tego rodzaju usługa archiwistyczna jest odpłatna):

Archiwum Akt Nowych
02-103 Warszawa, ul. Hankiewicza 1
(dotyczy tylko przypadków repatriacja w latach 1945-46)

ARCHIWUM ZABUŻAŃSKIE przy USC Warszawa-Śródmieście,

(Grzegorz Mucha, Biuletyn USC nr 4 (21)/ 1999, Internetowy Portal Urzędów Stanu Cywilnego)

02-687 Warszawa, ul. Smyczkowa 14

tel. (+48) (22) 847-48-21

Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji – Archiwum
02-517 Warszawa, ul. Batorego 7/9

Ministerstwo Spraw Zagranicznych
Departament Konsularny
00-583 Warszawa, Al. Szucha 23

oraz polskie placówki dyplomatyczne:

Litwa

Ambasada RP na Litwie
323-001 Ausuros Vartu 7
2001 Vilnius
Repubic of Lithuania

Konsulat RP w Wilnie
Svitrigailos G-ve 6/15-1
2009 Vilnius
Repubic of Lithuania

Białoruś

Ambasada RP na Białorusi
P. Rumiancewa 6
220034 Mińsk
Republic of Bielarus

Ukraina
Konsulat Generalny RP we Lwowie
Iwana Franco 110
290011 Lvov
Republic of Ukraine

Konsulat Generalny RP w Kijowie
Jarosławow Wał 12
25034 Kiev
Republic of Ukraine

Ambasada RP na Ukrainie
Jarosławow Wał 12
252034 Kiev
Republic of Ukraine

Rzeczoznawcy, adwokaci, firmy

Poniżej podajemy, wyłącznie na podstawie informacji z mediów, dane kontaktowe do kilku firm/ kancelarii świadczących usługi wspomagające uzyskanie ekwiwalentu.

Zabużanie twierdzą, że niektórzy adwokaci żądają nawet (z dołu) do 30% od wartości wygranej sprawy, przy czym dodatkowo konieczne jest poniesienie kosztów sądowych (wpis od pozwu itp.).

*Kancelaria / firma i kontakt*	*Zakres usług*
Rzeczoznawca majątkowy mgr inż. Tomasz Bieliński 04-923 Warszawa-Falenica, ul. Petunii 15 tel/fax (022) 872 04 17, tel. (022) 872 02 62 kom. 0601 80 30 58 e-mail: witraze@webmedia.pl www: www.wycena.waw.pl	wycena ekwiwalentu
RAG - Renata Glijer 03-571 Warszawa, ul. Korzona 113/17, tel. (022) 678 19 94, kom. 0601 94 05 94, e-mail: rag@wyceny.pl www: www.wyceny.pl	wycena ekwiwalentu
Adw. Andrzej Kubas (dr hab., wiceprezes NRA, skuteczny pełnomocnik w precedensowym procesie krakowskim) 31-115 Kraków, ul. Garncarska 3, tel.(012) 422 56 11	cywilne procesy zabużańskie (odszkodowawcze)
Adw. Roman Nowosielski Kancelaria adwokacka NG Nowosielski, Gotkowicz i Partnerzy 80-886 Gdańsk, ul. Targ Drzewny 3/ 7 tel. (058) 305 29 75, 346 27 56, 305 28 77 fax. (058) 305 28 55 email: ngoffice@n-g-partnerzy.com.pl	cywilne procesy zabużańskie (odszkodowawcze)
R. pr. Krzysztof Dobrowolski 02-540 Warszawa, ul. Madalińskiego 42/ 65 tel. (022) 646 81 30, tel./ fax: (022) 849 24 26 kom. 0604 148 014 email: kancelaria@kdobrowolski.neostrada.pl
??? d. kaliskie tel. (061) 864 49 00, faks: (061) 864 49 02 (ogłoszenie, Rzeczpospolita, 2003.07.07)	Odszukiwanie dowodów własności pozostawionego mienia: Ukraina, Litwa, Białoruś
Algra Toruń	Obsługa kompleksowa: wyszukanie nieruchomości, udział w przetargu, załatwienie zaliczenia ekwiwalentu na poczet ceny nieruchomości, odkupienie nieruchomości

Przypadki nadużyć

Z racji nie załatwienia sprawy do końca przez kilkadziesiąt lat, obecnie trudne jest ustalenie zakresu pozostawionego mienia, co stwarza okazję do wyłudzeń dla oszustów.

Zwierzenia sąsiada: Rz, 2002.08.23, Zabawa z zabużanami. OD CZYTELNIKÓW, Andrzej Paleczny

W 1997 r. sąd potwierdził uprawnienie do ekwiwalentu za pozostawione za Bugiem przez ojca powódki 21.320 ha ziemi. Na podstawie orzeczenia sądu nabyła dotychczas na przetargach grunty o łącznej wartości 7 mln zł. Powstały jednak wątpliwości, czy fakty podane w sądzie przez wnioskodawczynię są prawdziwe. Podobno tak wielkiego majątku na Ukrainie nigdy nie było. Postępowanie sądowe o ustalenie uprawnienia zostało wznowione, a sprawę zaczął wyjaśniać UOP (Rz, 2002.03.05, Sprawa mienia zabużańskiego wróciła do sądu. Huculskie majątki, których nie można znaleźć, Tomasz Zydorczyk).

Publikacje prasowe (dalsze)

Poniżej podajemy listę dalszych odsyłaczy internetowych do kilku wybranych najnowszych publikacji prasowych dotyczących roszczeń zabużańskich, które zostały opublikowane w dzienniku „Rzeczpospolita” w okresie od 1993 roku, tj. takich, które dostępne są internetowym archiwum tej gazety.

Z publikacji tych można wiele dowiedzieć się o aktualnej praktyce dochodzenia tego rodzaju roszczeń.

Publikacje wymieniono w kolejności od najnowszych, podając ich pełne oznaczenia (data wydania, gazeta, tytuł, autor).

Wirtualne majątki. Zabużanie, Andrzej R. Potocki, Igor Ryciak (Newsweek Polska nr 33/ 2002, 18.08.2002 r., s. 30)

Kontakt

Kontakt (uwagi, sugestie, opinie): reprywatyzacja@yahoo.com (temat „Zabużańskie: ...”)

Wszelkie prawa autorskie i prawa do baz danych niniejszego Serwisu R – zastrzeżone.

Data ostatniej aktualizacji strony: 2003.07.14